"Rusiya Qarabağda özünü işğalçı dövlət kimi aparacaqsa..."Avrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin müsahibəsini təqdim edir:

- Qüdrət bəy, ermənilərin 44 günlük savaş zamanı Gəncəyə ballistik raketlə zərbə endirməsi nəticəsindəonlarla günahsız insan həyatını itirdi və yaralandı. Hadisədən dərhal sonra Araik Aratunyan bəyan etdi ki, bu barədə əmri o verib. Hərbi cani kimi Azərbaycan tərəfindən beynəlxalq axtarışa verilmiş birisinin Moskvaya dəvət olunması hansı zərurətdən qaynaqlana bilər?

- İnanmıram ki, onun sərəncamında ballistik raket olub. Çox böyük ehtimalla o başqalarının hərbi cinayətini öz üzərinə götürüb və həmin adamlar da indi onun Moskvaya səfərini təşkil edirlər. Təşkilatçılar, çox böyük ehtimalla, müharibə zamanı Rusiyanı müharibəyə qatmaq istəyən bəlli dairədi. Rusiya XİN-in sözçüsü Mariya Zaxarova Moskvanı barış istəyən qüvvə kimi göstərmək üçün bir yandan tərəfləri sərt ritorikadan çəkinməyə çağırır, o biri tərəfdən Araik Moskvaya çağrılır. Bundan sonra kim onların səmimiyyətinə inanar? Rusiyada ümumdünya ermənilərinin təsiri altında olan və ölkənin siyasətinin müəyyənləşəsində iştirak edən müəyyən dairələr Rusiyanın beynəlxalq imicini daha da korlamaq və onun Azərbaycanla münasibətlərini gərginləşdirmək üçün əllərindən gələni edirlər. Bu, dünyadan Rusiyanın təcrid olunması siyasətinin davamına oxşayır. Çünki çox gözəl başa düşürlər ki, Azərbaycanla münasibətlərin gərginləşməsi Türkiyə ilə də münasibətlərə ciddi şəkildə mənfi təsir göstərəcək. Bununla həm də keçmiş sovet respublikalarının inteqrasiya siyasətinə zərbə vururlar. Sübut etməyə çalışırlar ki, kimsə özünü aldatmasın, siz bizə dost kimi baxa bilərsiniz, amma biz ruslar sizi və Sovet İttifaqında yaşamış digər xalqları öz təbələrimiz hesab edirik və sizlərlə istədiyimiz kimi davrana bilərik. Onlar bütün imkanları ilə Rusiya sülhməramlılarını işğalçı ordu kimi təqdim etməyə, Azərbaycanı bununla aşağılamağa və barışdırmağa çalışırlar.

- Azərbaycan bu vəziyyətlə barışa bilərmi?

- Bəzi məsələlərə aydınlıq gələnə qədər təmkin nümayiş etdirə bilərik, amma həmişəlik, bu heç vaxt baş verməyəcək. Rusiya Qarabağda özünü işğalçı dövlət kimi aparacaqsa, itirən daha çox Rusiya olacaq. Kiçik bir əraziyə görə Rusiyanın Azərbaycanı itirəcəyinə inanmaq istəmirəm. Zamanında erməniləri inandıra bilmədik ki, onların destruktiv mövqeyi yeni müharibəyə səbəb ola bilər. Onlar bizim dediklərimizi daxili auditoriyaya hesablanmış çıxışlar hesab edirdilər və ciddiyə almırdılar. İndi də Rusiyadakı bəlli dairələr eyni səhvi buraxır və bizim etirazları ciddi qəbul etmirlər. Biz onları inandırmalıyıq ki, yaxşı münasibətlər üçün Azərbaycanın suverenliyinə hörmət edilməlidir. Putinin ətrafındakı sağlam düşüncəli və Rusiyanın maraqlarından çıxış edən insanlarla daha intensiv işləməklə yanaşı, münasibətlərin korlanmaması üçün Rusiya Prezidentinə müraciət edilməlidir. Belə görünür ki, hazırda mövcud olan xoşagəlməz vəziyyəti yalnız o aradan qaldıra bilər.

- Belə bir vəziyyətdə Azərbaycan Avrasiya İttifaqının zirvə toplantısına qatıla bilərmi və bu nə dərəcədə bizim xeyrimizə olar?

- Mənim mövqeyim həmişə ondan ibarət olub ki, əgər Rusiya bizə Qarabağ üzərində suverenliyimizin bərpa olunmasına mane olmasa biz Rusiyanın liderliyi ilə yaradılmış bütün regional təşkilatlara üzv ola bilərik. O cümlədən Avrasiya İttifaqına. İndi də həmin mövqeyimdə qalıram. Belə bir dəvət varsa orda iştirak etməli, Rusiya ilə həm təklikdə, həm digərlərinin iştirakı ilə açıq söhbət edilməlidir.

- Qüdrət bəy, Qarabağda baş verənlər Sizdə Rusiyanın ora buraxılmasının yalnış olması qənaəti yaratmır ki?

- Qətiyyən. Əminəm ki, əks halda Rusiya işğal altındakı torpaqlarımızdan 1 kv. sm. də azad etməyə imkan verməyəcəkdi. 44 günlük savaşdan sonra Paşinyan bəyan etdi ki, onların səhvi bir qarış da olsa işğal altındakı torpağı Azərbaycana qaytarmamaq siyasəti olub. Problemin sülh yolu ilə həlli üçün Ermənistana heç kim təzyiq etmək istəmirdi. Lukaşenkonun açıqlaması və ermənilərin açıqladığı səs yazısı da təsdiq edir ki, müharibədən yayınmaq üçün Prezident İlham Əliyev Ermənistana hətta milyardlarla dollar pul təklif edib, amma bunun da xeyri olmayıb. Kiçik istisna ilə hamı, o cümlədən Minsk qrupu gözləyirdi ki, Azərbaycan bir gün məcbur olub Qarabağın müstəqilliyini tanıyacaq. Ona görə də işğal altındakı torpaqların 80 %-ni azad etmək üçün 20 %-nə rus qoşunlarının gəlməsinə icazə vermək yeganə çıxış yolu idi. Həm də Qarabağda erməni sakinlərin qalıb yaşaması üçün sülhməramlılara ehtiyac var idi.aşqa variantda, hətta nəzəri baxımdan olsa belə,Qərb bizə etnik təmizləmə siyasəti apardığımız üçün ciddi sanksiyalar tətbiq edəcək, Ermənistana hərbi yardım göstərəcəkdi. Bu zaman Qarabağın müstəqilliyini də tanıya bilərdilər. İlham Əliyev ən düzgün qərarı qəbul edib.



"Həm Rusiya, həm də Ukrayna Türkiyəyə səmimi tərəfdaş kimi minnətdar olmalıdır"Avrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin “Xalq cəbhəsi” qəzetinə müsahibəsini təqdim edir:

- Qüdrət bəy, Milli Parkda, açıq havada Hərbi Qənimətlər Parkının yaradılması bəlli şəxlər tərəfindən ciddi tənqidlə üzləşdi. Əsas tənqidlərdən biri də odur ki,niyə erməni hərbçilərin manikenlərində onların burnu yekədir. Sizin fikrinizi bilmək istərdik.

- Həmin manikenlərdə ermənilərinin fiziki antropologiyasına uyğun sifətlərinin xarakterik cizgiləri öz əksini tapıb. Həm də insanlıq əleyhinə ağır cinayətlər törətmiş işğalçı ordunun əsgəri necə göstərilməli idi ki? Bir qrup adam var ki, hökumət nə etsə, fərq etməz, onlar əleyhinə danışacaq. Ona görə də əhəmiyyət vermək lazım deyil, qoy ermənilərlə ağız-ağıza verib nə qədər istəyirlər danışsınlar. Bu adamlar bilərəkdən və ya bilməyərəkdən daima, yerli-yersiz Qarabağdan, sülhməramlılardan danışmaqla ictimaiyyətin diqqətini hazırda ölkəmiz üçün daha vacib olan iqtisadi islahatlar prosesindən yayındırırlar.

- Rusiya sülhməramlılarının Qarabağda parad keçirəcəyinə necə baxırsınız?

- Dünyanın heç yerində sülhməramlılar nə təlim, nə də parad keçirmirlər. Belə bir beynəlxalq təcrübə də yoxdur. Sülhməramlı hərbçilər tez-tez əvəz olunurlar, onların ailələri də xidmət keçdikləri münaqişə zonasına gətirilmir. Sülhməramlıların işi münaqişə tərəfləri arasında dayanıb atəşkəsə nəzarət etməkdir. Amma Rusiya sülhməramlıları səlahiyyət hədlərini aşır, ermənilərə xoş gəlmək, bizi isə, yalnış olaraq özlərini bölgənin sahibi kimi aparmaqla qıcıqlandırmaq istəyirlər. Səbrlə Ermənistandakı növbədənkənar seçkilərin başa çatmasını gözləməliyik.

Əslində Rusiya üçün gözəl imkan yaranıb ki, Azərbaycanın suverenliyinə hörmət etməklə bizimlə oxşar problemlər yaşayan digər keçmiş sovet respublikalarına göstərsin ki, Rusiya ilə dost olmaqla problemləri həll etmək olar. Bu olmayacaqsa, hamı Rusiyanı özünün ərazi bütövlüyünə təhlükə görəcək və Rusiyadan uzaqlaşmağa, yeni müttəfiqlər tapmağa çalışacaq. Bunu başa düşmək o qədər də böyük ağıl tələb etmir.

- Qüdrət bəy, Rusiyanın Türkiyə ilə hava əlaqəsini kəsməsi, Qarabağda - başqa dövlətin ərazisində, parad keçirmək istəyi Türkiyənin Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləməsi ilə bağlı ola bilərmi?

- Düşünmürəm. Türkiyə həmişə dövlətlərin ərazi bütövlüyünü dəstəkləyib. Bundan başqa Türkiyə Ukrayna Prezidentini Ankaraya dəvət edib inandırmağa çalışdı ki, Qərbə güvənib müharibə etmək olmaz, münaqişənin hərbi yolla həlli çox təhlükəlidir və Ukrayna ərazi bütövlüyünə danışıqlar yolu ilə nail olmağa çalışmalıdır. Zaman-zaman Ukrayna, Gürcüstan, Moldava da bizə deyirdi ki, ərazi bütövlüyünüzü tanıyırıq, amma problemi danışıqlar yolu ilə həll edin. Mən 10 il NATO PA-da bir dəfə görmədim ki, qeyd etdiyim üç ölkədən bir nəfər çıxış edib bizi müdafiə etsin və desin ki, Qarabağ problemi Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll olunmalıdır. Bizim onları dəfələrlə müdafiə etməyimizə baxmayaraq. Elə dünən Avronest Parlament Assambleyasında da biz bunu müşahidə etdik. Bunları yeri gəlmişkən söylədim. Türkiyədəki danışıqlardan sonra biz Ukraynanın davranışlarında sərt ritorikadan imtinanı müşahidə etdik. Hesab etmirəm ki, hazırda Rusiyaya Ukrayna ilə böyük müharibə lazım idi və Türkiyə onun planlarını pozub. Ona görə də həm Rusiya, həm də Ukrayna Türkiyəyə səmimi tərəfdaş kimi minnətdar olmalıdır.

- Dünyada və ölkəmizdə COVID-19-la mübarizəni effektli saymaq olarmı?

- Virus kasıb ölkələrin günahı ucbatından dünyada yayılmayıb. Bəşəriyyət böyük bir faciə yaşamaqdadır. İnsanlar əzizlərini itirir. 3 milyondan artıq insan həyatını itirib, digərlərinin rahat həyatı əlindən alınıb. Çox təəssüf ki, nə qədər əxlaqa zidd olsa da bu faciədən də varlanmaq istəyən ölkələr və şirkətlər var. Hesab edirəm Azərbaycan Qoşulmayanlar Hərəkatı adından vaksin istehsalına başlamış ölkələrə müraciət etməlidir ki, təcili olaraq vaksinlərin hazırlanması formulası açıqlansın, dünyada texnoloji imkanlara malik olan bütün farmakoloji şirkətlər vaksin istehsalına başlasın. Kasıb ölkələr üçün vaksinlərin hazırlanması xərclərini virusun yayıldığı Çin Xalq Respublikası öz üzərinə götürməlidir. Vaksinlər çox az gəlirlə satışa çıxarılmalıdır. Hər gün minlərlə insan virusa görə həyatını itirir.

Azərbaycana gəldikdə isə vaksinləşmə prosesi bir çox ölkələrlə müqayisədə qənaətbəxş hesab olunsa da, ümumən yetərli deyil. Bizim maliyyə vəziyyətimiz imkan verirdi ki, vaxtında dünyanın qabaqcıl şirkətləri ilə vaksin alınmasına dair müqavilələr bağlayaq. Müvafiq qurumlar zaman-zaman bizi inandırırdılar ki, dünyanın qabaqcıl şirkətləri ilə bu istiqamətdə danışıqlar aparılır. Amma zaman göstərdi ki, deyilənlər həqiqəti əks elətdirmirmiş. Müvafiq vəzifəli şəxslər buna görə həm Prezident, həm xalq qarşısında məsuliyyət daşımalıdırlar. Onlar vəzifələrini layiqincə yerinə yetirsəydilər indi mövcud durum daha ürəkaçan olardı.
Azərbaycan Zəngəzuru da götürə bilər - Həsənquliyevdən şokAvrasiya.net deputat, BAXCP sədri Qüdrət Həsənquliyevin Musavat.com-a müsahibəsini təqdim edir:

- Qüdrət bəy, son illərdə sizin davamlı şəkildə səsləndirdiyiniz bir fikir var idi ki, biz Ermənistanla yox, Rusiya ilə danışmalıyıq. Ermənistanın kapitulyasiya sənədinə imza atmasından sonra bölgədə yeni reallıq yaranıb və Azərbaycan Rusiya ilə danışır. Ancaq Şuşaya atılan “İsgəndər” raketlərilə bağlı xüsusatlar ortaya çıxandan sonra Moskvaya ünvanlı suallarımız var ki, hələlik onlara cavab verilməyib, dövlət başçımız da bu barədə açıq danışır. İndiki durumu necə dəyərləndirirsiniz və perspektiv üçün nə gözləyirsinz?

- Rusiya bu istiqamətdə araşdırma aparır. Yəqin, bir müddətdən sonra bununla bağlı məsələyə aydınlıq gələcək ki, nə baş verib: qaçaqmalçılıq olub, yoxsa hərbi-sənaye kompleksinin əməkdaşlarının özfəaliyyəti? Cənab prezidentin də söylədiyi kimi, artıq bununla əlaqədar Rusiya tərəfinə məktub və sübutlar təqdim edilib. Məsələnin mahiyyətində təkcə o raketin atılması dayanmır. Burada Rusiya və Ermənistanın müəyyən dairələrinin cinayətkar əlaqəsindən söhbət gedir. Məhz bu faktora görə Azərbaycan bu məsələni qabartdı. Yoxsa əvvəl biz bəyan etmişdik ki, elə bir məlumatımız yoxdur. Rusiya Müdafiə Nazirliyi də bu məlumatı təkzib etmişdi. Amma görünür bizim kəşfiyyat orqanlarının əldə etdiyi hansısa daha ciddi məlumatlar var. Buna görə də yenidən bu məsələnin üzərinə gedildi və qabardıldı. Çox böyük ehtimalla bu məsələlərə aydınlıq gətiriləcək. Artıq Rusiyanın da bəzi mətbuat orqanlarında, ayrı-ayrı hərbi-siyasi ekspertlər bu istiqamətdə açıqlamalar verirlər ki, burada məqsəd Türkiyə ilə Rusiyanı konfliktə cəlb edib Qərbin bölgəyə müdaxiləsini təmin etmək olub. Məncə, məsələnin mahiyyətində dayanan daha çox budur. Ona görə də məsələlər araşdırılacaq ki, bu təxribatlarda Rusiya və Ermənistan tərəfdən kimlər iştirak edib. Aydındır ki, Ermənistan tərəfdən Paşinyan və ən yaxın ətrafı burada iştirak edib. Ümid edirəm bu məsələlərə aydınlıq gələcək və məsuliyyəti olan şəxslərin dairəsi dəqiqliklə müəyyən olunacaq, o təxribatın da üstü açılacaq. Rusiya marağında olmalıdır ki, bu şəbəkəni aşkarlasın. Hansı ki, onlar 44 gün ərzində Rusiya dövlətinin maraqlarından yox, Ermənistanın, yaxud hansısa Qərb dairələrinin maraqlarından çıxış ediblər.

- Türkiyə-Rusiya münasibətlərində soyuqlaşma hiss olunur, artıq qarşılıqlı olaraq uçuşlar dayandırıldı, baxmayaraq ki, məsələnin siyasi olmadığı deyilir. Prosesin davamı Bakı-Moskva münasibətlərinə də təsir göstərə və Qarabağla bağlı gərginliyin artmasına səbəb ola bilərmi?

- Rusiya Azərbaycanın müraciətinə, təqdim etdiyi sübutlara obyektiv yanaşmayacaqsa, bu, münasibətlərə təsir edəcək, sözsüz ki. Amma mən o fikirdəyəm ki, Rusiya prezidenti kifayət qədər təcrübəli və ağıllı bir adamdır. O bilir ki, ermənilər satqın millətdirlər. Onlar vaxtilə yaşadıqları Osmanlı imperiyasına xəyanət etdilər. Sonra onlara bizim torpaqlarda dövlət qurmuş və onları himayə edən, torpaqlarımızın 29 il işğal altında qalmasında əsas faktor olan ölkəyə də xəyanət etdilər. Ermənilər elə hesab etdilər ki, daha hər şey bitib, torpaqları işğal ediblər, oturublar, artıq onlara Rusiya lazım deyil, yeni texnologiya, investisiya lazımdır. Odur ki, çox asanlıqla arxalarını Rusiyaya çevirdilər və Qərbə üz tutdular. Bu proses Sərkisyandan başladı və daha sonra Paşinyan tərəfindən davam etdirildi. Yəni bu millətin xəyanətkar olmasını Rusiyada hamı bilir. Tarixən rus ədibləri, ziyalıları, şair-yazıçıları, diplomatlarının erməni milləti haqqında da yazdıqlarına baxın, bizim haqqımızda yazdıqlarına da. Bizi qonaqpərvər, mərd, sözünü tutan, dostluqda möhkəm millət kimi təqdim edirlər, erməniləri isə yaltaq, riyakar, xəyanətkar, satqın və sair olaraq. Buna görə də əgər Rusiya istəyirsə ki, Cənubi Qafqazda möhkəm dayaqları olsun, Azərbaycanla dostluq etməlidir. Çünki Azərbaycanla dostluq həm də Türkiyə ilə dostluqdur. Türkiyə regionun böyük dövlətidir, müasir texnologiyaya sahib bir ölkədir.

İkincisi, MDB məkanında türk dövlətləri, Rusiya Federasiyasında türk respublikaları, müsəlmanlar var. Yəni bu bölgədə Türkiyə faktoru həmişə olub, olacaq. Ona görə də Rusiya nə qədər Türkiyə ilə yaxşı, dost, əməkdaşlıq münasibətləri qursa, hər iki dövlət bundan faydalanar, həm Rusiya, həm Türkiyə. Türkiyənin Cənubi Qafqaza kifayət qədər təsir gücü var və bu, çox genişdir. Hansısa fikirayrılıqları ola bilər. Türkiyənin Ukraynanın ərazi bütövlüyünə verdiyi açıq dəstək ola bilsin Rusiyanı qıcıqlandırıb. Amma geniş anlamda mən əminəm ki, bu, iki dövlət arasında münasibətlərin korlanmasına gətirib çıxarmayacaq. Çünki hər iki dövlət fərqindədir ki, onların regional və beynəlxalq miqyasda apardığı siyasət Qərb dairələrini qane etmir. Ona görə də onların kənar təzyiqlərə qarşı birlikdə dayanması zəruridir. Düşünürəm ki, jurnalistlər, siyasətçilər, diplomatlar da məsələni qızışdırmaq istiqamətində yox, problemlərin anlaşıqlı olaraq çözülməsi istiqamətində fəaliyyət göstərməlidirlər.

- Azərbaycan Prezidentinin son çıxış və bəyanatları gündəmin əsas müzakirə mövzularındandır. Xüsusilə də Zəngəzur, Göyçə və İrəvanla bağlı dedikləri mesajları Ermənistanda da geniş əks-səda doğurub. Siz bir hüquqşünas kimi, Ermənistan adlanan tarixi Azərbaycan torpaqlarının hüquqi yolla qaytarılmasını mümkün hesab edirsinizmi?

- Açıq söyləyim ki, bölgənin gələcəyi türk xalqları ilə bağlıdır. Bir çox tarixi mənbələrdə də qeyd olunur ki, erməni xalqı deyilən xalq yoxdur, bunlar Hindistan qaraçılarıdır. Vaxtilə köçəri həyat yaşayıblar və gəlib bu bölgədə məskunlaşıblar. Bu gün mövcud olan erməni dövləti də faktiki olaraq Azərbaycan torpaqlarında formalaşdırılıb. Bu, tarixdir, prezident də bunu söyləyir. Biz indi erməniyə görə tarixi saxtalaşdırmalı deyilik ki. Deyirik ki, bəli, bu torpaqlar bizim olub, İrəvan türk şəhəri olub, tarix boyu orda türklər yaşayıblar. Amma sonradan orda məskunlaşma siyasəti aparıblar, ermənilər müxtəlif bölgələrdən köçürülüb, həmin əraziyə gətiriliblər. Rus imperiyasının dağılmasından sonra isə orada erməni dövləti formalaşdırılıb. Prezident gənclərimizə tövsiyə edir ki, tarixi öyrənin! Onu da deyir ki, biz İrəvana qayıdacağıq, amma biz Ermənistana qarşı hər hansı ərazi iddiası ilə çıxış etmirik. Bu da o deməkdir ki, əgər sülh sazişi olacaqsa, o zaman mədəni, humanitar əlaqələr yaranacaqsa, düşmənçiliyə son qoyulacaqsa - sözsüz ki, düşmənçiliyə son qoyulacaq, bütün tarix boyunca xalqlar, qonşular bir-biri ilə müharibə aparıblar, amma sonda barışıblar - azərbaycanlılar dədə-babalarının, əcdadlarının yaşadığı ərazilərə qayıdacaqlar. Orada məskunlaşacaqlar, biznes quracaqlar, yaşayacaqlar. Ermənilərin də böyük hissəsi bu bölgədən köçüb gedəcəklər. Onlar fərqindədirlər ki, yaşadıqları torpaqlar onların deyil. Məsələyə daha qlobal yanaşsaq, 100 il qabağa baxsaq, görəcəyik ki, doğrudan da azərbaycanlılar o torpaqlara qayıdacaq, yaşayacaqlar. Hüquqi baxımdan hazırda bunun yolu yoxdur. Artıq Ermənistan BMT tərəfindən bir dövlət kimi tanınıb, mövcud sərhədlər çərçivəsində. Azərbaycan da həmin sərhədləri tanıyıb. Görürsünüz ki, 70-ci illərdə Ermənistan SSR və Azərbaycan SSR arasında mövcud olan sərhədlər hal-hazırda demarkasiya olunur. BMT-yə üzv olanda hər bir dövlət bu quruma üzv olan bütün dövlətlərin ərazi bütövlüyünü tanıyır. Bu BMT-yə üzvü olan dövlətlərin hər birinin əməl etməli olduğu əsas prinsipdir. Azərbaycan da 1992-ci ildə müstəqillik əldə etdiyi dövrə qədər olmuş Azərbaycan SSR ərazisi çərçivəsində BMT-yə üzv olub. Yəni bu məsələlərlə bağlı hüquqi müstəvidə heç bir perspektiv yoxdur.

- Bəs, Ermənistan revanşist əməllərdən əl çəkməsə, o zaman qeyri-hüquqi, konkret halda hərbi müstəvidə ədalət bərpa oluna bilməzmi?

- Söhbət ondan gedir ki, Ermənistan beynəlxalq öhdəliklərini yerinə yetirməsə və Qarabağda hansısa hərbi əməliyyat keçirmək fikrinə düşsə, o zaman, sözsüz ki, Azərbaycan Zəngəzuru da götürə bilər. Yəni 2020-cu ilin 9 noyabr tarixdə imzalanmış birgə bəyanatın müddəalarını təmin etmək üçün Azərbaycan ordusu Zəngəzura nəzarəti götürərək, dəhlizi özü yarada və özünün təhlükəsizliyini təmin edə bilər. Ondan sonra da necə ki, biz 30 il beynəlxalq təşkilatlarda ərazi bütövlüyümüz üçün mübarizə apardıq, qoy Ermənistan da getsin yüz illərlə mübarizə aparsın. Ermənistanın hansısa revanşist addımları olacaqsa, Azərbaycan tərəddüd etmədən, dərhal Zəngəzuru azad etməlidir! Bu, həm tarixi ədalətin bərpa olunması olar - bu torpaqlar Azərbaycanın tarixi əraziləridir - həm də ki, 10 noyabr sazişinin müddəalarının təmini.

- Paşinyan yenidən Qarabağla bağlı iddia səsləndirib. Deməli, sakit oturmaq niyyəti yoxdur. Bəs, o halda nə etməliyik?

- Hesab edirəm ki, Paşinyanın bütün cəhdləri əbəsdir. O, bəyanat verib ki, onların ordusu müstəqil ordu olmayacaq, Rusiya ordusu ilə birlikdə olacaq. Paşinyan çalışır ki, hansısa formada Rusiyanın “qəlbini” oxşasın və Kremlin dəstəyini alsın, növbəti seçkilərdə qalib gəlsin. Amma Rusiya onun xəyanətkar olduğunu bilir və ona görə də hansı addımı atmasından asılı olmayaraq, Paşinyan hakimiyyətdən gedəcək. Çox təəssüflər olsun, bizdə bəziləri Paşinyanın hakimiyyətdə qalmasının bizə lazım olduğunu söyləyir. Bunlar kökündən yanlışdır. Rusiya Paşinyanla bölgədə heç bir ciddi iş qurmayacaq. Paşinyan getməlidir ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh olsun. O istəsə də, Rusiyanın razılığı olmadan Azərbaycanla sülh sazişi imzalaya bilməz. Söhbət tək Paşinyandan yox, qərbyönümlü siyasətin Ermənistanda iflasa uğramasından gedir. Ona görə də əgər Paşinyan öz xalqını xilas etmək istəyirsə, bölgədə sülhün yaranmasının tərəfdarıdırsa, o, özü çəkilməlidir kənara və tamamilə yeni, əli Azərbaycan türklərinin, gənc əsgərlərimizin qanına batmamış bir adam hakimiyyətə gəlməlidir. Özü də elə bir adam ki, nə cinayətkar Qarabağ klanına bağlı olmasın, nə də Paşinyanın “sorosçular” dəstəsinin təmsilçisi olmasın. Tamamilə yeni qüvvə, Rusiya, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə ilə normal iqtisadi, siyasi, mədəni əlaqələr qurmaq istəyən bir adam hakimiyyətə gəlməlidir. Yalnız o halda Azərbaycanla Ermənistan arasında yüksək səviyyəli dialoq baş tuta bilər. Halbuki Paşinyanın hakimiyyətdə olacağı dövrdə mən bunu təsəvvür etmirəm. Gördünüz ki, yanvardakı üçtərəfli görüşdə heç tərəflər bir-birinə əl də uzatmadılar. Buna görə də Paşinyan hərbi cani, cinayətkar kimi Ermənistanın rəhbərliyindən getməlidir. O halda biz Rusiyanı da razı salıb, Ermənistanla sülh sazişi imzalaya bilərik. O zaman Ermənistan Türkiyə ilə də saziş imzalaya bilər. İndiki halda Ermənistanın hazırki siyasi elitası - əgər orada yeni bir insan qabağa çıxmayacaqsa, - bizimlə və Türkiyə ilə əməkdaşlıqdan qorxacaq. Qorxacaqlar ki, Rusiya bizim əlimizlə onları cəzalandırmaq fikrinə düşə bilər, Azərbaycan və Türkiyə də vəziyyətdən yararlanıb, onları cəzalandıra bilər. Ona görə də Paşinyan qaldıqca ermənilər Azərbaycana münasibətdə davakar mövqedən çıxış edəcəklər. Bu da o deməkdir ki, bizim sülh haqda düşünməyimiz mənasız olacaq, konflikt yenə də bəlkə uzun onilliklər ərzində davam edəcək. Vəziyyəti dəyişmək üçün Azərbaycan Paşinyanın Ermənistandan hərbi cinayətkar kimi rədd olub getməsinə çalışmalıdır.

- Bəs Xankəndi və ətrafındakı ərazilərdə olan erməni terrorçularla işimiz necə olmalıdır?

- Kiçicik bir təxribat olacağı təqdirdə ona çox sərt cavab olmalıdır! Əgər sülhməramlılar o təxribatın qarşısını ala bilmirsə, deməli, Azərbaycan ona sərt cavab verməlidir. Bu zaman sülhməramlıların da nə deyəcəyinin bizimçün əhəmiyyəti olmamalıdır. Ümumiyyətlə, sülhməramlılar özlərini doğrudan da sülhməramlı kimi aparmalıdırlar. Hazırda o, Muradov özünü sülhməramlıların komandirindən daha çox, bölgənin general-qubernatoru kimi aparır. Gedir iş adamları ilə görüşür və s. Sən kimsən? Sən orda əsgərsən, qoyma tərəflər arasında problem yaransın. Amma onlar orda nə ilə məşğuldurlar, bir Allah bilir. İkincisi də Laçında bizim Ermənistanla dövlət sərhədinin müəyyən olunmamasının, sərhədin Azərbaycan əsgəri tərəfindən qorunmamasının əsas səbəbkarları da onlardırlar. Onlar 10 noyabr sazişini özləri istədiyi kimi təqdim edirlər və Azərbaycan tərəfi də gərginliyə səbəb olmamaq üçün hələlik bu məsələnin üzərinə ciddi şəkildə getmir. Amma əminəm ki, nə vaxtsa bu məsələ ciddi şəkildə gündəmə gələcək, dəhliz adlanan ərazidə bizim dövlət sərhədçilərimizin, gömrük xidmətinin fəaliyyətə başlaması təmin ediləcək. Buna bir az zaman lazımdır. Biz bu istiqamətdə işləməliyik.
"Məhsullarımızı “Made in Azerbaijan” sloqanı ilə “Organic Karabakh” brendi altında dünya bazarlarına çıxarmaq olar"Ekoloji Təmiz Məhsul İstehsalçıları və İxracatçıları İctimai Birliyinin (AOPE) təsisçisi və sədri Emin Əliyevlə müsahibə:

– Sizin “Ekoloji Təmiz Məhsul İstehsalçıları və İxracatçıları İctimai Birliyi”nin təsisçisi və sədri olduğunuzu bilirik. Bu təşkilatı niyə yaratdığınızı deyə bilərsinizmi?

– Təxminən, on ildir ki, təbii və sağlam qidalarla qidalanırıq. Paralel olaraq, həm də orqanik və sağlam qidalanmanı təbliğ edirik. Dəfələrlə beynəlxalq tədbirlər və sərgilərdə iştirak etmişik. Ölkəmizdə bir neçə tədbirin təşkilatçısıyıq. 2016-cı il, dekabrın 6-da ölkə iqtisadiyyatının inkişafı ilə bağlı strateji yol xəritələri təsdiqləndikdən sonra Azərbaycanda biznes assosiasiyalarının yaradılması ilə bağlı siyasi xəttformalaşdı və biz də bu fürsətdən yararlanmaq üçün İqtisadiyyat Nazirliyinə müraciət etdik. Təklifimiz müsbət qarşılandı və təşəbbüsümüzə dəstək verildi. 2019-cu ilin iyun ayında ədliyyə orqanlarına müraciət etdik və 2 ay sonra dövlət qeydiyyatına alındıq. Bu məqamda mənim üçün vacib olan bir məqama diqqəti yönəltmək istərdim.

Azərbaycanda hal-hazırda qırxadək biznes assosiasiyaları, ictimai birliklər fəaliyyət göstərir. Bütün ictimai birliklər, məhz eyni sahənin kommersiya subyektlərinin birləşməsi əsasında yaradılmışdır. Təsisçisi olduğum ictimai birlik isə bir ideyanın əsasında yaradılmışdır. Biz ölkəmizdə orqanik istehsalın və ixracın populyarlaşdırılması üçün çalışırıq və bütün qüvvələrimizi bu istiqamətdə səfərbər etmişik. Hal-hazırda 13 üzvümüz var. Digər assosiasiyalardan digər bir fərqimiz də budur ki, biz üzvlük haqqı almırıq və əsas məqsədimiz ilkin olaraq bu sahədə fəaliyyət göstərən subyektlərin inkişafı üçün töhfə verməkdir. Çünki bu sahənin ölkəmizdə potensialı böyük olsa da inkişafı bizi qəti olaraq qane etmir.

– Hazırda dünyada orqanik məhsullara tələb nə dərəcədədir? Və artan dünya əhalisi fonunda orqanik yetişdirmə insanlığı nə qədər təmin edə bilər?

– Hal-hazırda dünyanın 179 ölkəsində orqanik kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı var. 1999-cu ildə dünya üzrə orqanik məhsul yetişdirilməsi 11 milyon hektarda idisə, 2019-cu ildə artıq 70 milyon hektara çatmışdır. Beynəlxalq Orqanik Kənd Təsərrüfatı Federasiyası (İFOAM) və FİBL Araşdırma İnstitutunun hesabatlarına görə, dünyada 3 milyona yaxın istehsalçı 70 milyon hektaradək sahədə orqanik məhsullar yetişdirir. Ən çox orqanik məhsullar yetişdirilən ölkələr sırasında Avstraliya öndə gedir. Bu ölkədə təxminən 30 milyon hektar orqanik kənd təsərrüfatı məhsulları yetişdirilən sahə var. İkinci yerdə 4 milyon hektarla Argentina, üçüncü yerdə 2,5 milyon hektaradək sahə ilə ABŞ gəlir.

Bununla belə, dünya üzrə orqanik məhsul istehsalı ənənəvi kənd təsərrüfatı ilə müqayisədə cəmi 1 faiz paya sahibdir. Hazırda qardaş Türkiyədə ümumi əkinçilik sahələrində orqanik məhsul yetişdirilən ərazilərin payı təqribən 2 faizdir. Qardaş ölkədə orqanik məhsul bazarının dəyəri 600 milyon dollar səviyyəsindədir ki, həmin məhsulların da çox hissəsi ixrac edilir. Orqanik istehsalçıların bütün dünyanı orqanik məhsul ilə təmin edəcəkləri ilə bağlı iddiası yoxdur. Bu mümkün də deyil. Lakin bu da faktdır ki, hal-hazırda dünyada orqanik məhsul istehlakı artan trend üzrə inkişaf edir. Belə deyim, insan nə ilə qidalanırsa özü də odur. Bu baxımdan,uzun və sağlam ömür yaşamaq istəyiriksə qidalarımıza diqqət etməyimiz zəruridir.

Bununla yanaşı, ölkənin iqtisadi siyasəti baxımından məsələyə nəzər saldıqda görürük ki, bütün dünyada orqanik məhsullar ixrac məhsulları hesab edilir və ölkə iqtisadiyyatına ciddi qatqı təmin edir. Avropa İttifaqına daxil olan ölkələrdə 1990-cı illərdən etibarən əhalinin “sağlam qida” ilə təmin olunmasında orqanik əkinçilikdən istifadə edilir. Hazırda bu məhsulların əkin sahələri ümumi əkin sahələrinin 2-3%-ni təşkil edir. Onların becərilməsinə daha çox əmək sərf olunur. Amma bu məhsullar zərərvericilərə qarşı davamsızdır. Orqanik əkinçilikdə məhsuldarlıq aşağıdır. Bu qaçılmazdır. Lakin məhsullar ekoloji cəhətdən təmizdir. Buna görə də belə məhsulların qiyməti daha yüksək olur. Hazırda İEÖ-lərin əksəriyyətində orqanik kənd təsərrüfatı məhsullarının becərilməsinə dövlət tərəfindən də dəstək verilir. Bu sahədə Almaniya və Avstriya daha çox fərqlənir.

– Azərbaycan istehlakçısının orqanik məhsullara marağı varmı? Ümumiyyətlə bu sektorun bir biznes sektoru kimi ölkədə perspektivi nədir?

– Azərbaycanda ekoloji təmiz kənd təsərrüfatının əsası 90-cı illərin sonlarında qoyulmuşdur. 2008-ci il, 13 iyun tarixində “Ekoloji təmiz kənd təsərrüfatı haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul olunmuş, normativ hüquqi və informasiya-məlumat bazası formalaşdırılmışdır. 2019-cu ildə “Orqanik məhsul istehsalı haqqında qanun” layihəsi hazırlanmışdır. Güman edilir ki, yaxın zamanlarda bu qanun layihəsi parlamentin müvafiq komitələrində müzakirə edilərək plenar iclasa tövsiyə ediləcək və müasir tələblərə uyğun qanun qəbul ediləcək. “Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına və emalına dair Strateji Yol Xəritəsi”ndə ekoloji təmiz kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı qarşıya mühüm vəzifə kimi qoyulub.

“Strateji yol xəritəsi”nin 4.2-ci bəndində qeyd edilir: “Ölkədə tətbiq edilən ənənəvi istehsal metodlarına əlavə olaraq, nəzərdə tutulmuş əsas bitkiçilik məhsullarının orqanik təsərrüfat metodları əsasında yetişdirilməsi dövlətin tənzimləmə standartları əsasında təşviq ediləcəkdir. Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və emalı sahəsinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində görülən tədbirlər nəticəsində yaranan istehsalçıların dəyər zənciri boyunca yüksək dəyər gətirən sahələrdə fəal iştirakı təmin ediləcəkdir”. Yol xəritəsində qarşıya qoyulan vəzifələrin vaxtında icra edilməsi təmin edilərsə ekoloji təmiz kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal edən fermerlərin sayının 50 faiz, ekoloji təmiz kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsal həcminin isə 200 faiz artacağı proqnozlaşdırılır.

Prioritet çərçivəsində tədbirlərin əhatə dairəsini nəzərə alaraq, təxminən 15 milyon manat həcmində vəsaitin tələb ediləcəyi proqnozlaşdırılır. Əsas risklərə fermerlərin ekoloji təmiz kənd təsərrüfatının inkişafına yetərincə maraq göstərməməsi, bu sahədə qaydaların hazırlanması prosesinin uzanması, yerli kadrların kifayət qədər olmaması və beynəlxalq standartlara uyğun işlək sertifikatlaşdırma prosesinin təşkil edilməməsi daxildir. Ölkəmizdə ekoloji təmiz məhsul istehsalı ilə bağlı müvafiq qanunvericilik aktlarının olması müsbət haldır. Lakin bu hüquqi bazadan çox az hallarda tam əhatəli yararlanılır, bir çox hallarda isə statistik məlumatların toplanması zamanı bəzi çətinliklərlə üzləşilir. Nəticədə ölkəmizin orqanik istehsalı ilə bağlı dolğun məlumat bazası formalaşmır. Çox təəssüf ki, kənd təsərrüfatı, meşəçilik və balıqçılığın müxtəlif sahələri üzrə çoxsaylı statistik göstəricilərin olmasına baxmayaraq, ölkəmizdə orqanik məhsullar haqqında konkret statistika aparılmır. Kənd təsərrüfatı sektoru üzrə əsas statistik məlumatlar ümumi məlumatlardır.

Ölkəmizdə orqanik olaraq yetişdirilən fındıq, qoz, fıstıq, quru meyvələr, yumurta dünya bazarında böyük tələbat görür. Paxlalılar, tibbi aromatik bitkilər, pambıq və zeytun kimi məhsullar da orqanik istehsal məhsulları arasında yer alır. Bitki mənşəli istehsalla yanaşı, orqanik heyvan məhsulları istehsalı da son illərdə olduqca maraq görür. Ət, süd, pendir, qatıq, yumurta və bal orqanik bazarda artıq öz yerini almaqdadır. Böyürtkən, moruq, adaçayı, itburnu, kəklikotu kimi bitkilər isə orqanik məhsul olaraq böyük potensiala malikdir. Adı çəkilən məhsulların orqanik məhsul kimi dünya bazarlarına çıxması üçün əlverişli imkanlar olsa da bəzi çətinliklər və maliyyə məsrəfləri vardır. Həmin xərclərin bir hissəsini dövlət və yaxud donor təşkilatları öz üzərinə götürərsə, proses sadələşə bilər. Onu da qeyd edək ki, ölkəmizin meşə massivlərində yabanı şəkildə yetişən və tam orqanik məhsul sayılan meyvələrin sertifikatlaşdırılaraq dünya bazarlarına çıxarılması üçün isə nəyisə gözləməyə ehtiyac yoxdur.

Biz aidiyyati mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları ilə danışıqlara başlamışıq. Yaxın zamanda ölkəmizdə yabanı və təbii şəkildə yetişən bir çox məhsulların beynəlxalq orqanik sertifikatlarla təmin edilərək Azərbaycan brendi olaraq dünya bazarlarına çıxarılmasını təmin edəcəyik. Biz pandemiyadan öncə ölkəmizin orqanik xəritəsinin hazırlanması təklifi ilə çıxış etmişdik. Bunun üçün xarici tərəfdaşlarla müzakirələr də aparmışdıq. Hesab edirik ki, bu xəritənin olması çox zəruridir. Nəticədə biz beynəlxalq sertifikasiya təşkilatları ilə əməkdaşlıq çərçivəsində sadəcə məhsullar üzrə orqanik sertifikatlaşmanı deyil, həm də bölgələr, rayonlar üzrə orqanik sertifikatlaşmanı təşkil etməyi planlaşdırırdıq.

Bu isə o deməkdir ki, orqanik bölgə olaraq sertifikatlaşmış ərazidə istehsal edilmiş məhsullar da orqanik məhsul sayılacaq və ya onların sertifikatlaşması daha sadə prosedurlardan keçəcəkdir. Hal-hazırda ən böyük çatışmazlığımız bu sahədə kadr çatışmazlığının olmasıdır.

– Qarabağın azad edilməsi ilə əkinə yararlı xeyli ərazilər əldə etdik. Bu, ölkəmizdə orqanik təsərrüfatın inkişafına nə kimi töhfə verə bilər?

– 2020-ci ilin 27 sentyabr tarixindən başlayaraq Vətən müharibəsi gedişində azad edilmiş Qarabağ torpaqlarımızın ilkin müşahidələri nəticəsində demək olar ki, burada da orqanik məhsul yetişdirmək potensialı vardır. Belə ki, azad edilmiş ərazilərin hesabına təxminən 600 min ha yeni əkinəyararlı sahə əkin dövriyyəsinə cəlb edilmişdir. Qeyd edək ki, bölgənin iqlimi, eyni zamanda zəngin mineral tərkibli su ehtiyatları bu bölgənin aqrar potensialını daha da artırır. Nəzərə alsaq ki, bu ərazilərin çox böyük bir hissəsində məskunlaşma olmamış və ya olduqca seyrək olmuşdur və torpaq sahələrinin böyük bir əksəriyyəti uzun illər istifadəsiz qalmışdır.

Bu ərazilərdə orqanik məhsul yetişdirilməsi imkanları daha da yüksəlir. Orqanik təsərrüfat yaratmaq istəyən fermerlərin ən böyük çətinlikləri əsasən sertifikatlaşdırma öncəsi müddətin uzun olması (3 il), ənənəvi təsərrüfatdan orqanik təsərrüfata keçid dövrünün subsidiyalaşdırılmaması sayılır. Qeyd edək ki, orqanik məhsulların potensialının olması, ixrac məhsulları sayılması və əlavə dəyərli məhsul hesab edilməsi bütün hallarda, hətta 3 illik sertifikasiya öncəki dövr tələb edilsə belə Qarabağda orqanik məhsul yetişdirilməsini zəruri edir. Qarabağ ərazisində orqanik təsərrüfatın yaradılması zamanı yuxarıda qeyd edilmiş hər iki ağırlaşdırıcı hal tamamilə aradan qaldırılmış hesab edilə bilər.

Belə ki, torpaq sahələri qeyri-üzvi gübrələr, pestisidlər və digər bu qəbildən olan kimyəvi tərkibli dərmanların istifadəsindən “əziyyət” çəkməmişdir. Eyni zamanda burada ənənəvi təərrüfat olmadığından orqanik təsərrüfata keçid dövrü də olmayacaqdır. Beləliklə, Qarabağ ərazisinin orqanik təsərrüfatlarla məşhurlaşdırılması və burada yetişdirilmiş orqanik sertifikatlı məhsulları “Made in Azerbaijan” sloqanı ilə “Organic Karabakh” brendi altında dünya bazarlarına çıxarmaq olar. Hətta bölgəyə beynəlxalq orqanik sertifikasiya şirkətlərinin dəvət edilərək müəyyən edilmiş ərazilərdə araşdırmalara başlayaraq bütün bir bölgənin orqanik sertifikatlaşdırılmasının təmin edilməsi məqsədəuyğun olardı. Dərin təəssüf hissi ilə bildirmək istərdim ki, aqrar sahədə fəaliyyət göstərən şəxslər, hətta dövlət orqanları belə orqanik istehsalın mahiyyətini anlamaq və onun potensialını anlamaqdan məhrumdurlar.

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin işğaldan azad edilmiş ərazilərdə orqanik istehsalın yaradılması sahəsində ya proqramı yoxdur, ya da vardırsa onu bu sahədə püxtələşmiş fiziki və hüquqi şəxslərlə, mütəxəssislərlə birgə etməkdən imtina edir. Artıq azad edilmiş bölgələrdə ənənəvi üsulların tətbiqi ilə əkin işləri aparılır. Bu isə o deməkdir ki, artıq torpağa qeyri-üzvi gübrələr verilmiş və torpaq qatının zədələnməsi prosesinə “start” verilmişdir.

– Təşkilatınızın başqa nə planları var? Orqanik istehsalat “hərəkatınız” ancaq əkinçiliklə məhdudlaşır, yoxsa başqa sferaları da əhatə edir?

– Şəxs olaraq çox aktiv insanam. Buna görə də həm biznes fəaliyyətim, həm də ictimai fəaliyyətim rəngarəngdir. Qarşımıza qoyduğumuz planlar üzrə bəzən tələb olunandan daha sürətli, bəzən isə olduqca asta sürətlə irəliləyirik. Fəaliyyətimiz dövründə sadəcə orqanik məhsul istehsal və ixracı deyil, ölkəmiz üçün əhəmiyyətli hesab etdiyim digər məsələlərdə də aktivlik göstərmişəm. Məni narahat edən məsələlərdən biri də ölkəmizin torpaq ehtiyatlarının ilbəil deqradasiya olunaraq azalmasıdır.

Belə ki, 4,5 milyon hektar əkinəyararlı ərazimizin təxminən 60-65%-i az, orta və yüksək səviyyədə deradasiya olunub və demək olar ki, istehsal prosesindən çıxmışdır. Digər narahat edən məqam isə ölkəmizin meyvə-tərəvəz istehsalında xarici sortların geniş vüsət almasıdır. Milli meyvə-tərəvəz sortlarımız xəstəliklərə və zərərvericilərə qarşı dözümlülükdə, yüksək məhsuldarlıqda xarici sortlara “uduzur”. Bunu aradan qaldırmaq üçün milli sortlarımız üzərində seleksiya işləri başlanmalı və işlər sürətlənməlidir. Hal-hazırda “Quba alması” adı altında yapon sortu “Fuji”, Avstraliya sortu “Granny Smit” və ya “Golden” sortları, “Zirə pomidoru” adı altında isə Hollandiya və İsrail pomidorları satmaqdayıq və öz sortlarımız itib-batmağa doğru gedir.

Eyni zamanda heyvandarlıq sahəsində də xarici cinslərə “məğlub oluruq”. Bunların qarşısı alınmalıdır. Bu məsələlər mənim ictimai fəaliyyətimin prioritet sahələrindəndir. Bundan başqa biz ölkəmizin ekoloji balansının və müxtəlifliyinin qorunub zənginləşdirilməsi istiqamətində də fəallıq göstəririk. Belə ki, 2019-cu ilin dekabr ayında Şamaxı şəhərində dekorativ ağac olan Sakura (Yapon gilası) parkının salınması layihəsini icra etmişik. Bu ilin mart ayında isə işğaldan azad edilmiş Zəngilan rayonumuza yüzdən çox meyvə ağacı qələmi göndərərək onların əkilməsini təmin etmişik. Aprelin 4-də isə Şəki şəhərində 3000-dən çox ağacın (əksəriyyəti meyvə ağacı olmaqla) əkilməsini hədəfləyən “Zəfər parkı” layihəsini uğurla təhvil verdik. Bu cür layihələrimiz bundan sonra da davam edəcəkdir. Əsas amalımız özümüzdən sonrakı nəsillərə daha güclü və sağlam Azərbaycanın təhvil verilməsində aktiv iştirak etməkdir!

Azərbaycan24
“İsgəndər”in atılması Rusiyanın mesajı idi? – Brayzadan şokATƏT-in Minsk Qrupunun keçmiş həmsədri, ABŞ-ın Azərbaycandakı sabiq səfiri, Atlantik Şuranın (Atlantic Council) böyük elmi işçisi Metyu Brayzanın Axar.az-a müsahibəsi:

Şuşaya İsgəndər-M raketlərinin atılması ilə bağlı faktlara münasibətinizi öyrənmək istərdik...

– “İsgəndər” raketi yüksək keyfiyyətli və böyük imkanlara malik raketdir. Ermənistanın müharibə dövründə Gəncə və Bərdədə mülki insanları hədəf aldığı “Skad” və “Toçka” raketlərindən fərqli olaraq, bu raket daha ağır, buna görə daha ölümcüldür, daha dəqiqdir və daha uzun məsafəyə uça bilir. Hərbi mütəxəssislər və analitiklər “İsgəndər” raketlərindən istifadəni yeni bir döyüş fazası kimi qəbul edirlər, yəni bu silahdan istifadə edən tərəf qarşı tərəfə bütün gücü ilə hücum etdiyini göstərir. Bu vəziyyətdə sözügedən raketlər əhalinin yaşayış mərkəzlərinə atıldı. Bu, müharibənin gedişatını dəyişdirmədi, ancaq təəssüf ki, azərbaycanlı mülki insanları terrora məruz qoydu.

Unutmayaq ki, 2008-ci ilin avqust ayında Rusiya Gürcüstana hücum zamanı “İsgəndər” raketlərindən istifadə etmişdi. Yəni bu raketlərin döyüşdə istifadə olunduğunu ilk dəfə eşitmirik. Artıq Ermənistanın Azərbaycana ən azı iki “İsgəndər” atdığı yəqinləşib və bu xəbər özlüyündə sürpriz olmadı, çünki “İsgəndər”ləri atan erməni əsgərlərinin video görüntülərini görmüşdüm.

Sürpriz olan budur: hərbi ekspertlər tərəfindən Rusiya və Ermənistanın Ermənistandakı “İsgəndər”lərə birgə nəzarəti davam etdirdikləri barədə məlumat təsdiqlənib. Onda belə çıxır ki, Ermənistan tərəfi bu raketdən istifadə edibsə, Rusiyanın icazəsi olub? Və bu, ümumiyyətlə niyə baş verib? Hər iki raket müharibənin sonlarına yaxın atıldı. Bəlkə bu, Rusiyanın Azərbaycana hərbi əməliyyatları Şuşadan kənara çıxarmaması üçün mesajı idi? Bilmirəm.

Erməni generalı Akopyan (Baş Qərargah rəisi Movses Akopyanın 19 noyabr açıqlaması nəzərdə tutulur – red.) iki “İsgəndər” atıldığı faktını təsdiqlədiyi zaman onların hara atıldığını demədi, lakin raket atdıqları yerin həmin tarixdə buludlu olduğunu açıqladı. Müharibənin son günlərində Bakı səmaları buludlu idi.

Bir başqa “İsgəndər”in Bakıya doğru uçduğunu və İsrail istehsalı olan “Barak” hava hücumundan müdafiə sistemi tərəfindən vurulduğunu irəli sürən, adı açıqlanmayan başqa bir rəsmi, erməni məmur da var. Hətta bu barədə İngiltərə mediası da hərbi mənbələrə istinadla məlumat yaydı. Bunun da doğru olub-olmadığını bilmirəm. Dediyim odur ki, heyət yüksək səviyyədə hazırlanmasa, “İsgəndər”i hədəfə uğurla çatdırmaq o qədər də asan deyil. Raketlərin əslində Şuşanı hədəf alıb-almamasını araşdıran hərbi analitiklər tanıyıram ki, onların fikrincə, erməni tərəfi hədəf seçimi zamanı data səhvinə yol verib və beləcə raket Şuşaya düşüb. Və əlbəttə, əlavə etmək istərdim ki, həqiqətən də “İsgəndər”raketləri Bakını və ya başqa bir yaşayış məntəqəsini hədəf alıbsa, bu, müharibə cinayətidir.

NATO, ATƏT kimi beynəlxalq təşkilatların bu məsələyə hələ də münasibət bildirməməsinin səbəbini nə ilə izah etmək olar?

– NATO-nun “İsgəndər” raketlərinə münasibət bildirməsi doğru olmaz, çünki nə Azərbaycan, nə də Ermənistan NATO üzvüdür və bu münaqişə NATO portfelinin bir hissəsi deyil. Zənnimcə, mülki əhalini hədəfə almaq məsələsinə ATƏT və Minsk Qrupu şərh verə bilərdi, lakin Ermənistanın ən azı iki “İsgəndər-M” raketindən istifadə etməsi artıq yeni bir xəbər deyil və adı çəkilən qurumlar bu məsələyə vaxtında münasibət bildirməli idi. ATƏT-in hələ də məsələni şərh etməməsi həm də ola bilər, rusların Ermənistana raketlərin buraxılması üçün icazə verilməsi məsələsində iştirak edib-etməməsi və əsl hədəflərin nə olduğu barədə dolğun məlumatının olmamasıdır.

Əgər məlum olsa ki, Şuşaya İsgəndər-M raketini Ermənistan yox, məhz Rusiyanın Ermənistandakı bazasından atılıb, bu, Rusiyaya növbəti sanksiyalara səbəb ola bilərmi?

– Bu məqamda düşünmürəm ki, “İsgəndər” raketləri Gümrüdəki 102-ci Rusiya bazasından atılıb. Bu, ABŞ və Avropa Birliyinin əlavə sanksiyaları ilə nəticələnərdi. Bəli, Rusiya Ermənistanı onları işə salmağa təşviq edə bilər, ancaq heç bir insana ziyan vurmayacağından əmin olmaq şərtilə və Azərbaycana hərbi əməliyyatları dayandırmasının lazım olduğu mesajını ötürmək üçün. Bu, mənim fərziyyəmdir, bilmirəm, ehtimal ki, bu hipotetik suala cavab verməməli idim. Ancaq videokadrlardan “İsgəndər”lərin Gümrüdən deyil, başqa bir ərazidən atıldığını gördüm, mənə elə gəldi ki, onlar Qarabağ yaxınlığından atıldı...

"Rusiya onlara “İsgəndər” kompleksi verməyib"Keçmiş xarici işlər naziri, politoloq Tofiq Zülfüqarovun Axar.az-a müsahibəsi:

- ANAMA Şuşada İsgəndər-M raketinin qalıqlarını tapdığını elan etdi və rəsmi fakt ortaya qoyuldu. Necə düşünürsüz, 44 günlük müharibə zamanı “İsgəndər”dən Ermənistan istifadə edib?

- 3 il bundan öncə bu mövzu ilə bağlı mənim bir yazım getmişdi. O vaxt da deyirdim ki, nə “İsgəndər” raketləri, nə də Su-30 qırıcı təyyarələri ermənilərin birbaşa ixtiyarına verilir. 44 günlük müharibə zamanı biz bir daha gördük ki, ermənilər bizə qarşı əsasən “Elbrus”, Toçka-U, “Smerç” raketlərindən istifadə edib. Hətta müharibədən sonra Ermənistanda belə bir qalmaqal yaşandı ki, niyə Azərbaycana qarşı “İsgəndər” raketlərindən istifadə edilmədi. Səbəb əslində bəlli idi.

Bu gün Ermənistan siyasi elitası da yaxşı bilir ki, Rusiya onlara “İsgəndər” kompleksi verməyib. Bu, sadəcə, gözdən pərdə asmaq üçün atılan bir addım idi. Ermənistan ictimaiyyətində göstərilməyə çalışıldı ki, Rusiya Ermənistana dəstəkdir, onu qoruyur, onun yanındadır. Bu gün Ermənistanda “İsgəndər” kompleksinin olması ilə bağlı məlumatı heç kəs dana bilməz. Lakin bu raketlər istər müharibədən öncə, istərsə də müharibə zamanı ermənilərin deyil, rusların nəzarətində olub.

- ANAMA-nın Şuşa ətrafında aşkar etdiyi iki ədəd “İsgəndər” raketinin qalıqlarının “M” modifikasiyasına aid olması da ciddi suallar doğurur...

- İndiki halda bir yox, bir neçə versiya səslənir. Misal üçün ortaya çıxan məlumatlara görə, guya müharibə zamanı ermənilər “İsgəndər” raketlərindən istifadə edib, raketlər partlamayıb. Bəzi iddialara görə, bu fuqaz və ya kaset başlıqlı raketlərdir. Yəni müxtəlif fikirlər səslənir. Mənim şəxsi görüşümə görə, məsələ tamamilə fərqlidir. Ümumiyyətlə, “İsgəndər” raketləri ilə bağlı qalmaqalın indiki halda ortaya çıxması qəribə deyil?

Hazırda Ermənistan-Rusiya münasibətləri gərgin vəziyyətdədir. Xüsusilə bu gün Ermənistanda antirusiya meyilli qüvvələrin Kremlə qarşı əsas arqumenti Rusiyanın müharibədə Ermənistana kömək etməməsidir.

Düşünürəm, bu gün Şuşada “İsgəndər”lərin partlaması ilə bağlı yayılan xəbərlər Kreml tərəfindən məqsədyönlü şəkildə idarə edilir. Ermənistandakı rusiyameyilli qüvvələr də daxili auditoriyaya göstərir ki, baxın, əslində Kreml Ermənistana kömək edib, raket qalıqları da bu köməyin sübutudur. “İsgəndər” raketləri ilə bağlı iddianın indiki halda ortaya atılması Ermənistanın Qərbə meyillənməsinin qarşısının alınmasına xidmət edir.

Xüsusilə diqqət edirsinizsə, bu iddialar məhz Ermənistanda keçiriləcək parlament seçkiləri öncəsi dövriyyəyə buraxılıb. Yəni Rusiya müharibədə Ermənistana dəstək verib, Qərb isə heç zaman bu dəstəyi bizə verməyəcək. Bu baxımdan deyə bilərəm ki, bu məsələ ikitərəflidir. Yəni Rusiya həm özünü ifşa edir, digər tərəfdən, Ermənistanda olan ruspərəst qüvvələr üçün arqument verir ki, baxın, biz Ermənistana kömək etmişik.

- Sualı konkretləşdirək. Şuşada tapılan isgəndər-M raketinin qalığıdır. Bu da Rusiyanın arsenalına daxildir. Beləliklə, Azərbaycana İsgəndər-M hardan atılıb?

- “İsgəndər” raketlərinin qalıqları müharibədən 4 ay sonra tapılır. Məgər 4 ay öncə bilinmirdi bu raketlərin atılması? Ümumiyyətlə üst-üstə düşməyən məlumatlar çoxdur. Sadəcə, Vikipediyaya baxdıqda görə bilərsiniz ki, “İsgəndər” raketlərinin ballistik trayektoriyası 50 km hündürlükdədir. Yəni bu raket 50 kilometr hündürlükdən yerə düşür. Lakin təqdim olunan görüntülər isə bu təəssüratı bağışlamır.

Ümumiyyətlə, ANAMA-nın bu məlumatı verməsi də olduqca təəccüblüdür. Çünki bu məlumatı Müdafiə Nazirliyi deməli idi. Əgər “İsgəndər” raketləri atılıbsa, bununla bağlı radar və peyk görüntüləri olmalıdır. Bu, təkcə bizdə yox, Türkiyədə, Gürcüstanda, İranda belə olmalıdır. Yəni belə bir raketin atılmasını heç kəsin görməməsi, ANAMA-nın aşkarlaması olduqca maraqlı məqamdır. Digər tərəfdən, cənab Prezidentin özü də açıqca deyib ki, biz belə bir şey görməmişik.

Məncə, bu barədə düşünməliyik!
“Məhv edilmiş tarixi və dini abidələrin bərpasına kömək edə bilərik” – Əli Purmərcanİranın ölkəmizdəki Səfirliyinin Mədəniyyət Mərkəzinin yeni təyin olunmuş sədri Əli Purmərcanla ilk dəfəydi görüşürdüm. Olduqca mehriban, gülərüz, istiqanlı adamdır. Mədəniyyət sahəsini əla bilir, təkliflərlə, layihələrlə gəlib Bakıya. Artıq Azərbaycanın məsul şəxsləri ilə bir sıra görüşlər keçirib. Arzusu odur ki, günlərin birində Şuşaya səfər eləsin.

Bu arada, müsahibimizin kimliyi barədə qısa məlumat verək: Əli Purmərcan 1968-ci ildə Təbrizin yaxınlığında yerləşən Marağa şəhərində doğulub. Orta təhsilini Marağada alandan sonra Tehranda universitetə daxil olub. Hüquq üzrə bakalavr və magistr dərəcələrini Tehranda alıb, Cənubi Afrika Respublikasında (CAR) doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. İxtisası beynəlxalq hüquq olsa da, 27 ildir ki, mədəniyyət sahəsində çalışır. Bu müddətdə dünyanın 60-dan çox ölkəsinə səfər edib. İranın, hərəsində 5 il olmaqla, İtaliya, Keniya və CAR-dakı Mədəniyyət Mərkəzlərinin sədri vəzifəsində çalışıb. Ölkəsinə qayıdandan sonra da Mədəniyyət Nazirliyinin Beynəlxalq Əlaqələr İdarəsində məsul vəzifə daşıyıb. Son olaraq İslam və Mədəniyyət Təşkilatı sədrinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini vəzifəsində çalışıb...

Əli Purmərcanla mədəniyyət müstəvisində çox söhbət etdik, çox maraqlı adamdır, zəngin həyat keçmişi var. Hətta bəzən şəxsi həyatına da nəzər salmalı olduq. Gəlin onunla söhbətimizi mirvari misralara dönən müsahibəmizi oxumaqla dinləyək:

- Bakıya 4 ay əvvəl gəlmişəm. Özümü çox xoşbəxt hiss edirəm ki, 27 illik fəaliyyətimdən sonra bu ölkədəyəm. Elə bilirəm öz ölkəmdə, öz evimdəyəm. Buradakı insanlar, mədəniyyət, məişət Təbrizdəkindən heç cür fərqlənmir. Bu da çox vacibdir mənim üçün. Çünki fəaliyyətim zamanı elə bilirəm öz xalqım üçün işləyirəm və bundan ilham alıram.

- İlk dəfəydi gəlirdiniz Bakıya, yoxsa?..


- Əlbəttə ki, yox, daha əvvəllər də olmuşdum. Tehranda Beynəlxalq Əlaqələr üzrə müavin işlədiyim dövrdə gəlmişdim. Azərbaycan çox sevdiyim ölkələrdəndir.

- Hansı bölgələrimizdə olmusunuz?

- Gəncədə, Lənkəranda - hələlik başqa yerlərə getməmişəm. Amma çox istərdim ki, imkan düşən kimi Şuşaya gedim. Bilirsiniz, hazırda azad olunmuş torpaqların yenidənqurma prosesi gedir. Əhalinin ora qayıtması üçün mütləq yeni iş yerləri yaradılmalıdr. Xalça ustası olduğum üçün içimdən keçir ki, o yerlərdə xalçaçılıq təərrüfatları yaradaq. Axı hər zaman Təbriz xalçaları ilə yanaşı, Qarabağ xalçaları da şöhrətin zirvəsində olub.

- O zaman yaxşı olardı burada Mədəniyyət Mərkəzinin nəzdində xalça toxuma müəssisəsi açasınız...

- İki il əvvəl İranın mədəniyyət naziri ilə gəlmişdim Bakıya. O vaxt xalça muzeyinə də baş çəkmişdik. Fikrim var ki, İran və Azərbaycan xalça rəsmlərinin sərgisini açaq. İnşallah yeni mədəniyyət naziri ilə görüşəndən sonra görək nə edirik. Hətta işğaldan azad edilmiş bölgələrdə xalça müəssisələri açmaq çox faydalı olardı.

- Maraqlıdır, ixtisasca hüquqşünassınız, amma bütün karyeranızı mədəniyyət sahəsinə həsr etmisiniz...

- Elədir. İxtisasca hüquqşünas olsam da, mədəniyyətə sevgi ürəyimdədir. Mən əslində çox yaxşı xalça ustasıyam. Hələ uşaq vaxtlarımdan çox sayda xalça toxumuşam. Bunlardan ən böyüyü 3 metr eni, 4 metr uzunu olan 12 kvadrametrlik yun xalçadır ki, onu 20 il öncə, 9 aya toxuyub qurtarmışdım. Həmin vaxt bu xalçanı 200 dollara satmışam. Hansı ki, qalsaydı, indi onun 5-6 min dollar qiyməti var. Amma toxuduğum ən bahalı ipək xalçanı - hardasa 2 metr uzunluqda idi - 600 dollara sata bilmişəm. İpək sapları kənardan alırdıq, yun sapı isə özümüz əyirib, emal edib, rəngləyib ərsəyə gətirirdik. Yəni ailə təsərrüfatımızda bir növ bütöv kombinat quraraq məhsul istehsal etmişik. Hətta kəndin başqa sakinləri də bizim ailənin yanında xalça toxumaqla qazanc əldə ediblər.

- Yeri gəlmişkən, İran mədəniyyət sferasında azad olunmuş ərazilərdə nə kimi töhfə verə bilər?

- O bölgələr Azərbaycanın bütün əraziləri kimi tarixi-dini abidələrlə zəngindir. Amma onların əksəriyyəti dağıdılıb, məhv edilib. Məncə dünyanın heç bir ölkəsinin mütəxəssisləri oradakı abidələri tam olduğu kimi bərpa edə bilməzlər. Çünki Qarabağ bölgəsinin adət-ənənələri, tikinti-memarlıq üslubları eynilə İrandakı kimidir. Üstəlik də, İranda bu sahədə çox güclü mütəxəssislər var ki, onlar dağıdılmış abidələrin bərpasında iştirak eləməyə hazırdırlar.

- Ailəniz də burdadır, yoxsa tək gəlmisiniz?

- Hə, ailəmlə birlikdə burdayam. Xanımım da mədəniyyət sahəsində çalışıb, hətta İranda müdir vəzifəsində olub. Ailəlikcə Bakını - bütün Azərbaycanı sevirik. Burada özümüzü öz şəhərimizdəki kimi hiss edirik.

- Bilirsiniz, ölkələrimiz arasında bütün sahələrdə çox geniş əlaqələr var, dövlət başçılarımız bu illər ərzində, səhv eləmirəmsə, altı dəfə görüşüblər. Maraqlıdır, mədəniyyət müstəvisində necədir əlaqələr?

- İranla Azərbaycan arasında siyasi, iqtisadi və sair sahələrdə əlaqələrin qurulması zəruridir, amma mədəni sferanın inkişaf etdirilməsi hamısından daha vacibdir. Hətta iqtisadi və siyasi əlaqələrin özülü də məhz mədəni əməkdaşlığın üzərində qurulub. Bu gün ölkələrimiz arasında mədəniyyət müstəvidə çox sayda sazişlər var ki, onları İranın Məclisi də təsdiqləyib. Bir çox memorandumlar da imzalanıb, bunlar gələcəkdə daha bir sıra layihələrin icrasına stimul verəcək. Yeni niyyətlərimiz var. Mən də, səfirimiz də burda yeniyik, amma istəyirik ki, yeni təyin olunan mədəniyyət naziri ilə görüşüb mövcud və gələcək planlarımızı müzakirə edək.

- Sirr deyilsə, nəyi müzakirə edəcəksiniz?

- Ən azından əməkdaşlıq haqda müqaviləni yeniləmək istəyirik. Birlikdə hansı layihələri həyata keçirəcəyimizi müzakirə etmək istərdik.

- Özünüz də qeyd etdiyiniz kimi, ölkələrimizin mədəniyyət sahəsində ortaqlıqları çoxdur. Bu ortaqlıqlar arasında siz şəxsən daha çox nələrin üzərində dayanardınız?

- İran kinosunun özünəməxsus yeri olduğunu demək istərdim. Çünki İran filmlərinin 90 faizdən artığı məhz müştərək mədəniyyətimizi özündə cəmləyib. Mən İranın kino şirkətlərinin mövqeyini öyrənmişəm, hamısı istəyir ki, Azərbaycanla kino çəkilişi sahəsində sıx əməkdaşlıq etsinlər. Məsələn, Bakıda Azərbaycanfilm Kinostudiyasında olmuşam, onlara da təklif etmişəm ki, İranın dünyada tanınan rejissorları, aktyorları və sair var, gəlin birlikdə müştərək filmlər çəkək.

- Bu məsələ hər zaman gündəmdə olub. Məsələn, biz çox istərdik ki, birlikdə Qarabağ savaşından, qaçqın əhalinin problemindən bəhs edən müştərək filmlər çəkilsin...

- Biz hazırıq. Tehranda yerləşən Fərabi Fondu hələ üç il əvvəl Bakıdakı özəl bir şirkətlə 90 dəqiqəlik film çəkmişdi. Burada bilmirəm, amma İranda nümayiş olunub və çox da reytinq qazanıb. İran Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən Kino Fondu, əgər sabah Azərbaycan tərəfi müştərək kino çəkmək haqda razılığını bildirsə, bu layihənin icrasına başlayacaq. Hətta imkan yaratmaq olar ki, iki ölkənin kino sahəsində fəaliyyət göstərən özəl şirkətləri də belə layihələrdə iştirak etsinlər. Qarabağla əlaqədar filmlərə gəlincə, niyə də yox, iki ölkənin aktyorları birlikdə çox gözəl sənət əsərləri yarada bilərlər.

- İranda olarkən çox sayda muzeylərə baş çəkmişəm, eksponatlarımızda da sanki bənzərlik var...

- Bu da ciddi məqamdır, İran və Azərbaycan muzeyləri arasında sıx əməkdaşlıq yaratmaq olar. Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutunun arxivində, Akademiyada, Milli Kitabxanada böyük həcmdə əlyazmalar saxlanılır ki, onlar fars dilində yazılıb, araşdırılmasında iranlı mütəxəssislərlə əməkdaşlıq etmək yaxşı effekt verərdi. Çünki siz də bilirsiniz ki, gənc nəsil əksərən fars dilini bilmir deyə həmin mənbələrdən faydalanmaqda çətinlik çəkirlər. Biz Mədəniyyət Mərkəzi olaraq tam hazırıq: əgər hansısa universitet müraciət eləsə, fars dilini tədris etməkdə onlara dəstək verə bilərik.

- Sizinlə müsahibəmiz Novruz ərəfəsinə təsadüf edir. Bizli-sizli bu bayramı minillərdir qeyd edirik. Bu sahədə nələr edə bilərik?

- Əvvəla adət və ənənələrimizi qarşılıqlı şəkildə öyrənməliyik. İranda nəyə görə bilməsinlər ki, Azərbaycanda Novruzda insanlar nə edirlər və yaxud da əksinə, Azərbaycanda niyə bilməsinlər ki, İranda bu bayram özü ilə hansı ənənələri canlandırır? Bu barədə ölkələrimizin insanları məlumatlandırılmalıdır. Məsələn, “Şəbi Yəlda” deyilən bayram var, payısın son günü qeyd edilir. Sizdə deyəsən bu barədə bilmir heç kim, eynən Novruz kimi bayramdır.

- Razılaşaq ki, 70 illik Sovet dönəmində bir çox milli adətləri xalqımıza unutdurmağa çalışıblar...

- Doğrudur, sovet dövləti çox sayda milli adət-ənənəni silməyə çalışıb Azərbaycan xalqının hafizəsindən. Dediyim “Şəbi Yəlda” gecəsi də silinən ənənələrdən biridir. Naxçıvanda, Lənkəranda bilirlər bu bayram haqda, niyə, sərhədə yaxındırlar, keçmişin mirasını qoruyub saxlaya biliblər. Hesab edirəm ki, bu xüsusda mətbuatın da üzərinə məsuliyyət düşür.

- Martın 15-də İranda Nizami Gəncəviyə həsr olunmuş tədbir keçiriləcək, bir az bu barədə məlumat verərdiniz...

- Əvvəla deyim ki, prezident İlham Əliyevin 2021-ci ili Nizami ili elan etməsi haqda qərarı İranda məmnuniyyətlə qarşılanıb. Artıq neçə illərdir mart ayının 11-də İranda Nizami Gəncəvi ilə bağlı tədbir keçirilir. Bu il də olacaq, amma ayın 15-də. Tehranda keçiriləcək bu beynəlxalq konfransı İranşünaslıq Fondu təşkil edir. Bildiyim qədər, tədbirə Fransa, İspaniya, İtaliya, Azərbaycan və başqa bir sıra ölkələrdən qonaqlar qatılacaqlar. Azərbaycanı Nizamişünas alim, professor Şəfəq Əlibəyli təmsil edəcək. Baxın, prezident İlham Əliyev deyir ki, Xudafərin ölkələrimiz arasında dostluq körpüsüdür. Mən də Nizami Gəncəvi ilə bağlı məqaləmdə yazmışam ki, Nizami İranla Azərbaycan arasında ədəbi körpüdür. Novruz da eyni şəkildə, ölkələrimiz və xalqlarımız arasında birləşdirici vasitədir. Çünki bu bayramı Azərbaycandan İrana, Türkiyədən Pakistana, Orta Asiyadan Hindistanadək böyük coğrafiyada minillərdir qeyd edirlər. Tehranda keçirilən bir konfransa mən də online formada qatılmışdım. Orada dedilər ki, nəyə görə Novruzla bağlı bu bayram ərəfəsində heç bir beynəlxalq tədbir düzənlənmir. Necə ki, Çin qədim İpək Yolu layihəsini reallaşdırmaqla dünyanın nə qədər ölkəsini bir təşkilatda birləşdirib. Mən də təklif verdim ki, gəlin Novruzla bağlı bir mədəni təşkilat yaradaq və bu bayramı qeyd edən bütün ölkələr ora üzv olsun. Nəzərə alaq ki, Novruz ənənəsinə sahib olan ölkələrdə ümumilikdə 400 milyondan artıq insan yaşayır və bu imkan verir ki, biz böyük nəticələr əldə edək.

- Universitetlərimiz, ümumiyyətlə, alimlərimiz arasında da sıx əlaqələr hər zaman olub. Bu əlaqələri gücləndirmək müstəvisində hansı proqramlarınız var?

- Bizim elə vəzifəmiz də odur ki, elm-təhsil, mədəniyyət müəssisələri arasında körpü yaradaq, iranlı və azərbaycanlı alimləri bir-birinə tanıdaq, kitabları qarşılıqlı olaraq tərcümə və çap edək. Hətta bununla bağlı Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunda görüş də keçirmişəm. Tək elmi müstəvidə deyil, məsələn, incəsənət sahəsində də. Məşhəddə azyaşlılar arasında rəsm müsabiqəsi keçirilirdi, buradan da altı-yeddi uşaq öz əl işləri ilə qatılmışdı bu tədbirə. Sevindirici haldır ki, məhz 1-ci yeri Azərbaycandan olan bir qız uşağı qazandı. Həmin qalib uşaq mükafat olaraq, Məşhəd bələdiyyəsinin maliyyəsi hesabına 1 həftəlik bu şəhərə qonaq gedəcək.

Vüsal Tağıbəyli
“Məhv edilmiş tarixi və dini abidələrin bərpasına kömək edə bilərik” – Əli Purmərcanİranın ölkəmizdəki Səfirliyinin Mədəniyyət Mərkəzinin yeni təyin olunmuş sədri Əli Purmərcanla ilk dəfəydi görüşürdüm. Olduqca mehriban, gülərüz, istiqanlı adamdır. Mədəniyyət sahəsini əla bilir, təkliflərlə, layihələrlə gəlib Bakıya. Artıq Azərbaycanın məsul şəxsləri ilə bir sıra görüşlər keçirib. Arzusu odur ki, günlərin birində Şuşaya səfər eləsin.

Bu arada, müsahibimizin kimliyi barədə qısa məlumat verək: Əli Purmərcan 1968-ci ildə Təbrizin yaxınlığında yerləşən Marağa şəhərində doğulub. Orta təhsilini Marağada alandan sonra Tehranda universitetə daxil olub. Hüquq üzrə bakalavr və magistr dərəcələrini Tehranda alıb, Cənubi Afrika Respublikasında (CAR) doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. İxtisası beynəlxalq hüquq olsa da, 27 ildir ki, mədəniyyət sahəsində çalışır. Bu müddətdə dünyanın 60-dan çox ölkəsinə səfər edib. İranın, hərəsində 5 il olmaqla, İtaliya, Keniya və CAR-dakı Mədəniyyət Mərkəzlərinin sədri vəzifəsində çalışıb. Ölkəsinə qayıdandan sonra da Mədəniyyət Nazirliyinin Beynəlxalq Əlaqələr İdarəsində məsul vəzifə daşıyıb. Son olaraq İslam və Mədəniyyət Təşkilatı sədrinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müavini vəzifəsində çalışıb...

Əli Purmərcanla mədəniyyət müstəvisində çox söhbət etdik, çox maraqlı adamdır, zəngin həyat keçmişi var. Hətta bəzən şəxsi həyatına da nəzər salmalı olduq. Gəlin onunla söhbətimizi mirvari misralara dönən müsahibəmizi oxumaqla dinləyək:

- Bakıya 4 ay əvvəl gəlmişəm. Özümü çox xoşbəxt hiss edirəm ki, 27 illik fəaliyyətimdən sonra bu ölkədəyəm. Elə bilirəm öz ölkəmdə, öz evimdəyəm. Buradakı insanlar, mədəniyyət, məişət Təbrizdəkindən heç cür fərqlənmir. Bu da çox vacibdir mənim üçün. Çünki fəaliyyətim zamanı elə bilirəm öz xalqım üçün işləyirəm və bundan ilham alıram.

- İlk dəfəydi gəlirdiniz Bakıya, yoxsa?..


- Əlbəttə ki, yox, daha əvvəllər də olmuşdum. Tehranda Beynəlxalq Əlaqələr üzrə müavin işlədiyim dövrdə gəlmişdim. Azərbaycan çox sevdiyim ölkələrdəndir.

- Hansı bölgələrimizdə olmusunuz?

- Gəncədə, Lənkəranda - hələlik başqa yerlərə getməmişəm. Amma çox istərdim ki, imkan düşən kimi Şuşaya gedim. Bilirsiniz, hazırda azad olunmuş torpaqların yenidənqurma prosesi gedir. Əhalinin ora qayıtması üçün mütləq yeni iş yerləri yaradılmalıdr. Xalça ustası olduğum üçün içimdən keçir ki, o yerlərdə xalçaçılıq təərrüfatları yaradaq. Axı hər zaman Təbriz xalçaları ilə yanaşı, Qarabağ xalçaları da şöhrətin zirvəsində olub.

- O zaman yaxşı olardı burada Mədəniyyət Mərkəzinin nəzdində xalça toxuma müəssisəsi açasınız...

- İki il əvvəl İranın mədəniyyət naziri ilə gəlmişdim Bakıya. O vaxt xalça muzeyinə də baş çəkmişdik. Fikrim var ki, İran və Azərbaycan xalça rəsmlərinin sərgisini açaq. İnşallah yeni mədəniyyət naziri ilə görüşəndən sonra görək nə edirik. Hətta işğaldan azad edilmiş bölgələrdə xalça müəssisələri açmaq çox faydalı olardı.

- Maraqlıdır, ixtisasca hüquqşünassınız, amma bütün karyeranızı mədəniyyət sahəsinə həsr etmisiniz...

- Elədir. İxtisasca hüquqşünas olsam da, mədəniyyətə sevgi ürəyimdədir. Mən əslində çox yaxşı xalça ustasıyam. Hələ uşaq vaxtlarımdan çox sayda xalça toxumuşam. Bunlardan ən böyüyü 3 metr eni, 4 metr uzunu olan 12 kvadrametrlik yun xalçadır ki, onu 20 il öncə, 9 aya toxuyub qurtarmışdım. Həmin vaxt bu xalçanı 200 dollara satmışam. Hansı ki, qalsaydı, indi onun 5-6 min dollar qiyməti var. Amma toxuduğum ən bahalı ipək xalçanı - hardasa 2 metr uzunluqda idi - 600 dollara sata bilmişəm. İpək sapları kənardan alırdıq, yun sapı isə özümüz əyirib, emal edib, rəngləyib ərsəyə gətirirdik. Yəni ailə təsərrüfatımızda bir növ bütöv kombinat quraraq məhsul istehsal etmişik. Hətta kəndin başqa sakinləri də bizim ailənin yanında xalça toxumaqla qazanc əldə ediblər.

- Yeri gəlmişkən, İran mədəniyyət sferasında azad olunmuş ərazilərdə nə kimi töhfə verə bilər?

- O bölgələr Azərbaycanın bütün əraziləri kimi tarixi-dini abidələrlə zəngindir. Amma onların əksəriyyəti dağıdılıb, məhv edilib. Məncə dünyanın heç bir ölkəsinin mütəxəssisləri oradakı abidələri tam olduğu kimi bərpa edə bilməzlər. Çünki Qarabağ bölgəsinin adət-ənənələri, tikinti-memarlıq üslubları eynilə İrandakı kimidir. Üstəlik də, İranda bu sahədə çox güclü mütəxəssislər var ki, onlar dağıdılmış abidələrin bərpasında iştirak eləməyə hazırdırlar.

- Ailəniz də burdadır, yoxsa tək gəlmisiniz?

- Hə, ailəmlə birlikdə burdayam. Xanımım da mədəniyyət sahəsində çalışıb, hətta İranda müdir vəzifəsində olub. Ailəlikcə Bakını - bütün Azərbaycanı sevirik. Burada özümüzü öz şəhərimizdəki kimi hiss edirik.

- Bilirsiniz, ölkələrimiz arasında bütün sahələrdə çox geniş əlaqələr var, dövlət başçılarımız bu illər ərzində, səhv eləmirəmsə, altı dəfə görüşüblər. Maraqlıdır, mədəniyyət müstəvisində necədir əlaqələr?

- İranla Azərbaycan arasında siyasi, iqtisadi və sair sahələrdə əlaqələrin qurulması zəruridir, amma mədəni sferanın inkişaf etdirilməsi hamısından daha vacibdir. Hətta iqtisadi və siyasi əlaqələrin özülü də məhz mədəni əməkdaşlığın üzərində qurulub. Bu gün ölkələrimiz arasında mədəniyyət müstəvidə çox sayda sazişlər var ki, onları İranın Məclisi də təsdiqləyib. Bir çox memorandumlar da imzalanıb, bunlar gələcəkdə daha bir sıra layihələrin icrasına stimul verəcək. Yeni niyyətlərimiz var. Mən də, səfirimiz də burda yeniyik, amma istəyirik ki, yeni təyin olunan mədəniyyət naziri ilə görüşüb mövcud və gələcək planlarımızı müzakirə edək.

- Sirr deyilsə, nəyi müzakirə edəcəksiniz?

- Ən azından əməkdaşlıq haqda müqaviləni yeniləmək istəyirik. Birlikdə hansı layihələri həyata keçirəcəyimizi müzakirə etmək istərdik.

- Özünüz də qeyd etdiyiniz kimi, ölkələrimizin mədəniyyət sahəsində ortaqlıqları çoxdur. Bu ortaqlıqlar arasında siz şəxsən daha çox nələrin üzərində dayanardınız?

- İran kinosunun özünəməxsus yeri olduğunu demək istərdim. Çünki İran filmlərinin 90 faizdən artığı məhz müştərək mədəniyyətimizi özündə cəmləyib. Mən İranın kino şirkətlərinin mövqeyini öyrənmişəm, hamısı istəyir ki, Azərbaycanla kino çəkilişi sahəsində sıx əməkdaşlıq etsinlər. Məsələn, Bakıda Azərbaycanfilm Kinostudiyasında olmuşam, onlara da təklif etmişəm ki, İranın dünyada tanınan rejissorları, aktyorları və sair var, gəlin birlikdə müştərək filmlər çəkək.

- Bu məsələ hər zaman gündəmdə olub. Məsələn, biz çox istərdik ki, birlikdə Qarabağ savaşından, qaçqın əhalinin problemindən bəhs edən müştərək filmlər çəkilsin...

- Biz hazırıq. Tehranda yerləşən Fərabi Fondu hələ üç il əvvəl Bakıdakı özəl bir şirkətlə 90 dəqiqəlik film çəkmişdi. Burada bilmirəm, amma İranda nümayiş olunub və çox da reytinq qazanıb. İran Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən Kino Fondu, əgər sabah Azərbaycan tərəfi müştərək kino çəkmək haqda razılığını bildirsə, bu layihənin icrasına başlayacaq. Hətta imkan yaratmaq olar ki, iki ölkənin kino sahəsində fəaliyyət göstərən özəl şirkətləri də belə layihələrdə iştirak etsinlər. Qarabağla əlaqədar filmlərə gəlincə, niyə də yox, iki ölkənin aktyorları birlikdə çox gözəl sənət əsərləri yarada bilərlər.

- İranda olarkən çox sayda muzeylərə baş çəkmişəm, eksponatlarımızda da sanki bənzərlik var...

- Bu da ciddi məqamdır, İran və Azərbaycan muzeyləri arasında sıx əməkdaşlıq yaratmaq olar. Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutunun arxivində, Akademiyada, Milli Kitabxanada böyük həcmdə əlyazmalar saxlanılır ki, onlar fars dilində yazılıb, araşdırılmasında iranlı mütəxəssislərlə əməkdaşlıq etmək yaxşı effekt verərdi. Çünki siz də bilirsiniz ki, gənc nəsil əksərən fars dilini bilmir deyə həmin mənbələrdən faydalanmaqda çətinlik çəkirlər. Biz Mədəniyyət Mərkəzi olaraq tam hazırıq: əgər hansısa universitet müraciət eləsə, fars dilini tədris etməkdə onlara dəstək verə bilərik.

- Sizinlə müsahibəmiz Novruz ərəfəsinə təsadüf edir. Bizli-sizli bu bayramı minillərdir qeyd edirik. Bu sahədə nələr edə bilərik?

- Əvvəla adət və ənənələrimizi qarşılıqlı şəkildə öyrənməliyik. İranda nəyə görə bilməsinlər ki, Azərbaycanda Novruzda insanlar nə edirlər və yaxud da əksinə, Azərbaycanda niyə bilməsinlər ki, İranda bu bayram özü ilə hansı ənənələri canlandırır? Bu barədə ölkələrimizin insanları məlumatlandırılmalıdır. Məsələn, “Şəbi Yəlda” deyilən bayram var, payısın son günü qeyd edilir. Sizdə deyəsən bu barədə bilmir heç kim, eynən Novruz kimi bayramdır.

- Razılaşaq ki, 70 illik Sovet dönəmində bir çox milli adətləri xalqımıza unutdurmağa çalışıblar...

- Doğrudur, sovet dövləti çox sayda milli adət-ənənəni silməyə çalışıb Azərbaycan xalqının hafizəsindən. Dediyim “Şəbi Yəlda” gecəsi də silinən ənənələrdən biridir. Naxçıvanda, Lənkəranda bilirlər bu bayram haqda, niyə, sərhədə yaxındırlar, keçmişin mirasını qoruyub saxlaya biliblər. Hesab edirəm ki, bu xüsusda mətbuatın da üzərinə məsuliyyət düşür.

- Martın 15-də İranda Nizami Gəncəviyə həsr olunmuş tədbir keçiriləcək, bir az bu barədə məlumat verərdiniz...

- Əvvəla deyim ki, prezident İlham Əliyevin 2021-ci ili Nizami ili elan etməsi haqda qərarı İranda məmnuniyyətlə qarşılanıb. Artıq neçə illərdir mart ayının 11-də İranda Nizami Gəncəvi ilə bağlı tədbir keçirilir. Bu il də olacaq, amma ayın 15-də. Tehranda keçiriləcək bu beynəlxalq konfransı İranşünaslıq Fondu təşkil edir. Bildiyim qədər, tədbirə Fransa, İspaniya, İtaliya, Azərbaycan və başqa bir sıra ölkələrdən qonaqlar qatılacaqlar. Azərbaycanı Nizamişünas alim, professor Şəfəq Əlibəyli təmsil edəcək. Baxın, prezident İlham Əliyev deyir ki, Xudafərin ölkələrimiz arasında dostluq körpüsüdür. Mən də Nizami Gəncəvi ilə bağlı məqaləmdə yazmışam ki, Nizami İranla Azərbaycan arasında ədəbi körpüdür. Novruz da eyni şəkildə, ölkələrimiz və xalqlarımız arasında birləşdirici vasitədir. Çünki bu bayramı Azərbaycandan İrana, Türkiyədən Pakistana, Orta Asiyadan Hindistanadək böyük coğrafiyada minillərdir qeyd edirlər. Tehranda keçirilən bir konfransa mən də online formada qatılmışdım. Orada dedilər ki, nəyə görə Novruzla bağlı bu bayram ərəfəsində heç bir beynəlxalq tədbir düzənlənmir. Necə ki, Çin qədim İpək Yolu layihəsini reallaşdırmaqla dünyanın nə qədər ölkəsini bir təşkilatda birləşdirib. Mən də təklif verdim ki, gəlin Novruzla bağlı bir mədəni təşkilat yaradaq və bu bayramı qeyd edən bütün ölkələr ora üzv olsun. Nəzərə alaq ki, Novruz ənənəsinə sahib olan ölkələrdə ümumilikdə 400 milyondan artıq insan yaşayır və bu imkan verir ki, biz böyük nəticələr əldə edək.

- Universitetlərimiz, ümumiyyətlə, alimlərimiz arasında da sıx əlaqələr hər zaman olub. Bu əlaqələri gücləndirmək müstəvisində hansı proqramlarınız var?

- Bizim elə vəzifəmiz də odur ki, elm-təhsil, mədəniyyət müəssisələri arasında körpü yaradaq, iranlı və azərbaycanlı alimləri bir-birinə tanıdaq, kitabları qarşılıqlı olaraq tərcümə və çap edək. Hətta bununla bağlı Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunda görüş də keçirmişəm. Tək elmi müstəvidə deyil, məsələn, incəsənət sahəsində də. Məşhəddə azyaşlılar arasında rəsm müsabiqəsi keçirilirdi, buradan da altı-yeddi uşaq öz əl işləri ilə qatılmışdı bu tədbirə. Sevindirici haldır ki, məhz 1-ci yeri Azərbaycandan olan bir qız uşağı qazandı. Həmin qalib uşaq mükafat olaraq, Məşhəd bələdiyyəsinin maliyyəsi hesabına 1 həftəlik bu şəhərə qonaq gedəcək.

Vüsal Tağıbəyli
Avrasiya.net Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (BAXCP) sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevlə müsahibəni təqdim edir:

- Qüdrət bəy, Milli Şura Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın YAP-da birinci müavin təyin olunmasını “top-tüfənglə” qarşıladı. Sizin bu məsələyə münasibətiniz necədir?

- Bu, Yeni Azərbaycan Partiyasının daxili işi olsa da, qeyd etməliyəm ki, hər kəs bu təyinata münasibət bildirə bilər. Mehriban xanımın 2017-ci ildə Birinci vitse-prezident təyin olunması hökumət daxilində sabitliyin daimiliyını təmin edən ciddi faktora çevrildi, o cümlədən xalqın gözlədiyi dəyişikliklərə yol açdı. Ümid edirəm hakim partiyada da onun təyinatı partiyadaxili sabitliyə, canlanmaya və ümumən ölkəmizdə siyasi sistemin inkişafına töhfə verəcəkdir.

- Son vaxtlar bəlli düşərgənin bəzi təmsilçiləri xalqımızı, onların çağırışlarına cavab verib küçələrə tökülmədiyi üçün təhqir edib aşağılamaqdan belə çəkinmirlər. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

- Xalqı heç vaxt nəyə görəsə qınamaq və ya təhqir etmək olmaz. Bunu edənlər ədəbsiz və savadsız insanlardır. Siyasətçilər öz fəaliyyətlərini xalqın sosial inkişaf səviyyəsinə görə qurmalıdırlar. Kimsə bunu başa düşmürsə, bu, onun problemidir. Hələ 20 il öncə mən deyəndə ki, cəmiyyətimizdəki bütün nöqsanlara görə iqtidarı günahlandırmaq olmaz və biz Qərb standartlarına uyğun cəmiyyət qurmaq istəyiriksə əvvəlcə həmin cəmiyyəti quracaq insanları hazırlamalıyıq, buna görə radikallıqdan imtina edib azsaylı tərəfdarlarımızı mərhumiyyətlərlə üz-üzə qoymamalı, iqtidarla əməkdaşlıq edib, təlatümlərsiz cəmiyyətin inkişafına nail olmalıyıq, o zaman mənə hücum edirdilər ki, yox, xalqımız demokratik cəmiyyət qurmağa hazırdır, amma iqtidar imkan vermir. Baxmayaraq ki, Milli Azadlıq Hərəkatının lideri Elçibəy də deyirdi ki, elə məsələlər var, onun həlli zamana bağlıdır. 20 ildən sonra mən deyəni, deyəsən, başa düşüblər. Amma onları cəmiyyətin inkişafı yox, hakimiyyətə gəlmək düşündürür. Ona görə də hikkələrindən onları müdafiə etməyən xalqı təhqir edirlər. İstəyirəm, xalqımız bilsin ki, biz hamımız yüksək standartlara cavab verən cəmiyyət qurmağa hazır olmayana qədər hakimiyyət dəyişikliyi yaxşı mənada mövcud problemlərin qalmasına, pis variantda isə ölkəmizdə sabitliyin pozulub, əldə olunanların itirilməsinə səbəb olacaq. Həm keçmişdə yaşadıqlarımız, həm dünya təcrübəsi bunu təsdiq edir. Əvvəllər söylədiklərimi bir daha təkrar edirəm, hazırda ölkəmizin xoşbəxt gələcəyi hakimiyyət dəyişikliyində yox, yuxarıdan islahatlar yolu ilə cəmiyyətin inkişafına nail olmaqdadır. Mövcud daxili və xarici siyasi konyukturanı, beynəlxalq və regional vəziyyəti təhlil edərək əminliklə deyirəm ki, hal-hazırda qansız-qadasız bu islahatları yalnız İlham Əliyev həyat keçirə bilər. Kimsə İlham Əliyevi sevməyə bilər, amma ölkəmizin və xalqımızın mənafeləri üçün islahatların genişləndirilməsi naminə onu müdafiə etməlidir.

- Qüdrət bəy, bəzilərinin dediyi kimi, ölkədə sabitliyin pozulması təhlükəsi varmı?

- Bizim kimi ölkələrdə sabitliyin pozulması üçün iki mühüm faktor birlikdə olmalıdır. Birincisi, xalq hakimiyyət dəyişikliyində maraqlı olmalıdır. Xalq deyəndə bitərəfli, iqtidarlı, müxalifətli çoxluğu nəzərdə tuturam. İkincisi, ölkəmizə təsir imkanları olan böyük güclər də bunu istəməli və xalq bunu açıq-aydın hiss etməlidir. Söhbət çevriliş etmək istəyən qüvvələrə maliyyə və beynəlxalq siyasi dəstək verilməsindən gedir.

Hazırda bu iki faktorun heç biri yoxdur. Xalqımız bütün mövcud problemlərə baxmayaraq, Prezident İlham Əliyevi dəstəkləyir, ona Qarabağı işğaldan azad edən Ali Baş Komandan kimi rəğbət bəsləyir və onların həyatını yaxşılaşdıracaq islahatları həyata keçirəcəyinə inanır. Bundan başqa ictimai təhlükəsizlik və dövlət təhlükəsizliyi DİN və DTX tərəfindən ciddi şəkildə qorunur, təxribatlar üçün hər hansı imkan və şərait yoxdur. Eyni zamanda, bölgəyə təsir imkanları olan heç bir ölkə Azərbaycanda sabitliyin pozulmasında maraqlı deyil. Ona görə sabitliyi pozacaq heç bir real şərait yoxdur və sabitliyi xalqımız göz bəbəyi kimi qorumalıdır. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, bu vəziyyət islahatlar davam etməyəcəyi təqdirdə əbədi qalmayacaq, ona görə iqtidar arxayınlaşmamalı, islahatların həyata keçirilməsini sürətləndirilməlidir.

- Türkiyədə Rusiyanın inşa etdiyi “Akkuyu” AES-in 3-cü blokunun təməlqoyma mərasimində hər iki ölkə prezidentinin çıxışını necə qarşıladınız?

- Türkiyə-Rusiya münasibətləri inkişaf edir və bu bizi sevindirir. Bölgədə inkişaf və təhlükəsizlik əhəmiyyətli dərəcədə bu iki ölkənin münasibətlərinə bağlıdır. Hər iki ölkə bir-biri üçün keçilməz tərəfdaşa çevrilməkdədir. Belə bir vəziyyət həmin ölkələrlə strateji münasibətləri olan Azərbaycanın da mövqelərini gücləndirir, ölkəmizin nəqliyyat habına çevrilməsinə, iqtisadi inkişafına və ərazisi üzərində suveren hüquqlarını bərpa etməyə geniş imkanlar yaradır. Türkiyənin Rusiya ilə əlaqələrinin inkişafı Qərbə qarşı yönəlməsə də, bəzi dairələr bunu qıcıqla qarşılayır, Türkəyini sanksiyalarla hədələyirlər. Türkiyə isə NATO üzrə öhdəliklərinə sadiq olduğunu və Qərbə inteqrasiya siyasətindən imtina etmədiyini bəyan etməklə öz dövlət maraqlarından çıxış edir, onunla hədə dili ilə danışmağın heç bir perspektivinin olmadığını bəyan edir. Qərb qapılarını Türkiyənin üzünə açmağa hazır olmadığından Türkiyə haqlı olaraq Rusiya daxil, Şərq ölkələri ilə əməkdaşlığın daha perspektivli olduğu qənaətinə gəlib. Hazırda Türkiyə iqtidarı çox çevik siyasət yürüdə bilir və əminəm ki, yaxın gələcəkdə dünyanın siyasi xəritəsini cızan lider ölkələrdən birinə çevriləcəkdir.
Vüqar Oruc: Azərbaycan İnvestisiya Holdinqindən böyük gözləntilər varÖtən ilin avqust ayında Azərbaycanda yeni bir qurumun – İnvestisiya Holdinqinin əsası qoyuldu. Prezident İlham Əliyevin bununla bağlı imzaladığı sərəncamda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycanda həyata keçirilən davamlı struktur islahatları və iqtisadiyyatın səmərəliliyinin daha da artırılması məqsədilə yaradılan İnvestisiya Holdinqi qısa müddətə xeyli aparıcı dövlət qurumunu öz nəzarətinə götürdü.

Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin sədr müavini, “VECON CONSULTING” qiymətləndirmə şirkətinin direktoru Vüqar Orucla Azərbaycan İnvestisiya Holdiqinin gələcək fəaliyyət perspektivləri, ölkədə həyata keçirilən instusional islahalatlar və digər mövzularla bağlı müzakirə apardıq.

– SOCAR, AZAL, Azərenerji və digər mühüm dövlət qurumları Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin tərkibinə verildi. Sizcə, bu hansı zərurətdən doğur?

– Dövlət şirkətlərinin vahid idarəetmə sisteminə keçidi və Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi tərəfindən idarə olunması həmin şirkətlərin fəaliyyətində səmərəliliyin və eyni zamanda şəffaflığın artırılması baxımdan çox vacibdir. Bu şirkətlər dövlət idarəetməsində, dövlət gəlirlərinin formalaşmasında kifayət qədər mühüm rol oynayırlar. Həmin dövlət müəssisələrində idarəetmənin optimallaşdırılması və təkmilləşdirilməsi imkan verəcək ki, dövlət vəsaitlərinin səmərəli istifadə olunması imkanları genişlənsin. Eyni zamanda həmin müəssisələrin investisiya qoyuluşlarının qiymətləndiriməsi baxımından da bu vacib addımdır. Hesab edirəm ki, Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin yaradılması idarəetmə sistemində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Bilirsiniz ki, indiyə qədər dövlət idarəçilyinin müxəlif qollarında şəffaflıq təmin edilməsinə maneələr yaradılıb və bu da öz növbəsində korrupsiya üçün münbit şərait yaradıb. Təsadüfi deyil ki, Prezident İlham Əliyev dəfələrlə mövcud vəziyyəti gündəmə gətirirərək, məmurları neqativ hallara son qoymağa çağırıb. Məsələnin kompleks həlli baxımından Azərbaycan İnvestisiya Holdiqinin yaradılması zəruri addımdır.

– Hazırki mərhələdə əsasən böyük dövlət qurumları və müəssisələr Holdinqin tərkibinə verilib. Gələcəkdə digər dövlət müəssisələrinin də fəaliyyətinə qurum nəzarət edə bilərmi?

– Bilirsiniz ki, Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi yeni yaranıb. Fəaliyyətə başlamasından 6 aydan bir qədər artıq zaman keçir. Təbii ki, yaxın gələcəkdə Holdinqin fəaliyyətinin genişləndirilməsi qaçılmazdır və bu baş verəcək. Yeni modelə transformasiya ölkədə həyata keçirilən instusional islahatların vacib elementidir və qarşıdakı dövrdə biz bunun daha geniş vüsət almasının şahidi olacağıq. Bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, Holdinqin fəaliyyətə başlaması ilə şəffaflığın təmin edilməsi, korrupsiya risklərinin aradan qaldırılması, hesabatlılığın artırılması, idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, korporativ idarəetmə modellərinin təşviqi imkanlarının araşdırılması üçün zəmin yaranıb. Qurumdan daxil olan açıqlamalara nəzər yetirsək görərik ki, hansısa müəssisələrin ya bütövlükdə, ya da onun fəaliyyətinin müəyyən bir hissəsinin təchizat zəncirinin özəlləşdirilməsi imkanlarının öyrənilməsi məqsədilə təkliflər hazırlanıb hökumətə təqdim ediləcək. Yaxın gələcəkdə heç şübhəsiz digər dövlət qurumlarının da birgə fəaliyyəti nəzərdən keçiriləcək. Burada haşiyə çıxaraq bir məqamı qeyd etmək istəyirəm ki, İnvestisiya Holdinqinin yaradılması təkcə Holdinqin tərkibinə daxil edilən qurumların yox, digər müəssisələrin da fəaliyyətində şəffaflığa səbəb olacaq. Çünki ortada mütərəqqi iradə var və əksər dövlət qurumları da oxşar fəaliyyət üslubuna transformasiya etməli olacaq. Bunu etməyənlər və ya etmək istəməyənlər isə kənarda qalacaq.

– Son illərin statistikasına nəzər salsaq görərik ki, əksər dövlət qurumları dotasiyalar hesabına fəaliyyət göstərib. Bu sahədə hansı dəyişikliklər gözlənilir?

– Təəssüf ki, faktiki olaraq vəziyyət bu yerə gəlib çatıb. Dövlət başçısının xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, məmurların özbaşınalığının və şəxsi mənafelərini milli maraqlardan üstün tutmalarının nəticəsi olaraq, bir çox dövlət qurumlarının uzun müddət səmərəsiz şəkildə idarə olunması və korrupsiyalaşması prosesi baş verib. Onlar büdcədən dotasiyalar alıb, özləri də çox vaxt korrupsiya predmetinə çevrilib. İndiki məqamda fərqli sahələrdə fəaliyyət göstərən böyük dövlət müəssisələrinin yalnız bir “çətir” altında birləşdirilməsi prosesi mürəkkəb məsələdir və uğurlu nəticələr haqqında danışmaq hələ tezdir. Holdinqin fəaliyyəti ilə bağlı müəyyən tənqidi mülahizələrə də rast gəlirik. Bəzi ekspertlər nikbin ehtimallar irəli sürmürlər. Lakin unutmamalıyıq ki, bunun alternativi yoxdur. Əgər biz idarəetmə sistemində şəffaflığa nail olmaq istəyiriksə, bütün bu addımları atmalıyıq. Bu mənada Azərbaycan İnvestisiya Holdinqindən gözləntilər böyükdür. Prezident İlham Əliyev dəfələrlə xəbərdarlıq edib və bildirib ki, məmurlar vəzifəyə xalqa xidmət vasitəsi kimi baxmalıdır, şəxsi maraqları həyata keçirmək vasitəsi kimi yox. Son aylarda bir çox məmurların korrupsiya ittihamı ilə həbs olunması, yüksək rütbəli məmurların vəzifələrindən azad edilməsi, o cümlədən onların fəaliyyətinə nəzarət mexanizminin təşkili bunun bariz nümunəsidir.

– Dövlət qurumları ilə özəl şirkətlərin əməkdaşlığı qənaətbəxş səviyyədə deyil. Bütün məsuliyyəti dövlət qurumlarının üzərinə qoymaq nə dərəcə doğrudur?

– XXI əsrin qızıl standartı – bütün sahələrdə olduğu kimi, idarəetmə sahəsində də Avropa standartlarıdır və biz inkişaf etməkdə olan dövlət olaraq beynəlxalq təcrübəyə istinad etməliyik. Son dövrlər atılan addımlar, həyata keçirilən islahatlar, istər instusional islahatlar olsun, istərsə də iqtisadi və kadr islahatları, birmənalı şəkildə müasir və islahatçı təfəkkürü təmsil edir. Zənnimcə, yaxın gələcəkdə kiçik və orta müəssisələrin də dövlət şirkətləri tərəfindən reallaşan layihələrə cəlb edilməsi mümkün olacaq. Bu da dövlət və özəl müəssisələrin tərəfdaşlığının gücləndirilməsinə imkan verəcək. Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin fəaliyyətinin, eləcə də fəaliyyət dairəsinə daxil olan müəssisələrin siyahısının dəqiqləşdirilməsi və təsdiq olunması bu sektorda həm idarəetmədə, həm səmərəlilikdə, həm də şəffaflıqda yeni bir mərhələnin başlanmasına imkan verəcək. Nəticə etibarilə bu, Azərbaycan iqtisadiyyatında növbəti mərhələdə xüsusi lokomativlərdən biri olacaq.

– Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin tərkibinə verilən dövlət şirkətlərinin yenidən qiymətləndirilməsi gözlənilirmi?

– Nəzərə alanda ki, yeni modelə transformasiyanı labüd edən bir məqam müasir idarəetmə sisteminə keçidi təmin etməkdirsə, digər səbəb mövcüd idarəetməni qeyri-şəffaf və korrupsiyalaşmış idarəetmə elementlərindən təmizləməkdir. Bu mənada istər Azərbaycan İnvestisiya Holdiqinin tərkibinə verilən, istərsə də rəhbərliyin Müşahidə Şurasına həvalə edildiyi qurumların balansında əsas vəsaitlərin yenidən müstəqil qiymətləndirmə şirkətləri tərəfindən qiymətləndirilməsi zəruridir. Beynəlxalq təcrübəyə istinad etsək, bu belə olmalıdır. Yəqin ki, yaxın gələcəkdə bu baş verəcək. Təvazökarlıqdan uzaq olsa da deməliyəm ki, bu gün Azərbaycanda Avropa protokolları ilə çalışan, müasir dəyərləri əxz edən kifayət qədər peşəkar və təcrübəli qiymətləndirmə şirkətləri var və onların da potensialından istifadə olunmalıdır.